Ethylene trong kho lạnh và xe tải: xếp nông sản chung cho đúng

Ethylene là hoóc-môn thực vật dạng khí, có tác dụng ở nồng độ phần triệu (ppm), thậm chí phần tỷ (ppb). Ngoài đồng khí này khuếch tán nhanh nên hiếm khi gây hại, nhưng trong kho lạnh, container, thùng xe kín, nó có thể tích tụ đủ để làm rau vàng, cà rốt đắng, xà lách đốm nâu chỉ sau vài ngày. Dưới đây là cách phân nhóm và xếp hàng chung theo tài liệu của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) và Đại học Florida.

Ethylene trong kho đến từ đâu

Nguồn lớn nhất là trái hô hấp đột biến đang chín (táo, bơ, chuối, dưa, lê, cà chua): khi bắt đầu chín, ethylene kích thích chính nó sinh thêm, lượng trong mô có thể tăng khoảng 1.000 lần. Kế đến là nông sản bị bệnh, bị cắt, bị dập, khói từ xe nâng chạy gas, chạy xăng, máy sưởi, và khí xả từ phòng ủ chín đặt gần kho.

Nhóm sinh nhiều ethylene

Theo tài liệu vận chuyển của Đại học Florida, nhóm sinh lượng đáng kể gồm táo, mơ, bơ, chuối, dưa lưới (cantaloupe), na Peru (cherimoya), feijoa, sung, dưa honeydew, kiwi, xoài, đu đủ, chanh dây, đào, xuân đào, lê, mận và cà chua. Kiwi lúc mới hái sinh rất ít nhưng khi chín lại sinh nhiều. Sổ tay số 66 của USDA ghi bơ chín có thể sinh trên 100 microlít ethylene/kg/giờ ở 20°C.

Nhóm nhạy ethylene và triệu chứng

• Xà lách: đốm gỉ (russet spotting) là các đốm nâu sẫm hình bầu dục trên gân giữa, nặng thì lan ra phiến lá; lá cũng có thể vàng. Đốm hay xuất hiện quanh 5°C, kiểm soát được bằng không khí sạch ethylene và nhiệt độ dưới 2°C.

• Cà rốt: khoảng 0,2 ppm đã làm củ tạo isocoumarin gây vị đắng, tích nhiều ở vỏ khúc cà rốt cắt; cà rốt đã gọt vỏ thì không bị đắng theo cách này.

• Bông cải xanh: nụ vàng; ở 10°C, mức 2 ppm làm thời gian bảo quản giảm một nửa.

• Bắp cải, cải Brussels: lá vàng, héo, rụng, bong khỏi cuống; bắp cải lão hóa nhanh ở mức 1 ppm.

• Dưa leo: 1–5 ppm làm trái vàng và mau thối. Dưa hấu: 5 ppm làm trái mềm, vỏ mỏng, thịt nhạt màu.

• Kiwi: chỉ 5–10 ppb đã làm trái mềm nhũn trong khi chưa chín.

• Khác: măng tây hóa xơ, phần lớn hoa cắt cành rất nhạy.

Xếp kho chung, xe chung

Hàng xếp chung phải hợp nhau về nhiệt độ, ẩm độ, ethylene và mùi. Sổ tay số 66 của USDA chia rau quả bảo quản khoảng 7 ngày thành ba khoảng nhiệt độ, kèm yêu cầu giữ ethylene trong kho dưới 1 ppm:

• 0–2°C: phần lớn rau ăn lá, bắp cải, bông cải, cà rốt, măng tây; táo, lê, đào, mận, nho, kiwi, dâu tây, vải, nhãn.

• 7–10°C: dưa leo, đậu que, cà tím, ớt; bơ chưa chín, cam, chanh, bưởi, xoài chín, dứa, ổi.

• 13–18°C: chuối, đu đủ, mít, măng cụt, chôm chôm, dưa hấu, cà chua, khoai lang, gừng.

Cùng khoảng nhiệt độ chưa chắc đã đi chung được. Sổ tay vận chuyển số 669 của USDA xếp táo, lê, đào, mận, mơ, hồng vào nhóm 0–1,5°C nhưng ghi rõ phần lớn nhóm này không được chở chung với rau ăn lá, cà rốt, măng tây, bông cải, bắp cải (cũng chở ở 0–1°C), vì ethylene chúng sinh ra gây hại cho rau. Hàng cần giữ màu xanh như dưa leo, ớt chuông, rau lá cũng không nên đi cùng nhóm sinh nhiều ethylene.

Thông gió và hấp thu ethylene

• Thay không khí: đưa không khí sạch vào kho để giữ ethylene dưới 1 ppm, tốt nhất dưới 0,1 ppm nếu chi phí cho phép; trên xe, mở cửa gió tươi định kỳ hoặc ở mức tối thiểu.

• Máy lọc, gói hấp thu: máy lọc ethylene có ích cho chuyến đi nhiều ngày; gói hấp thu trong bao bì hạ nồng độ ngay quanh sản phẩm.

• Xe nâng điện thay xe nâng chạy gas, nhất là ở kho kiwi, rau lá, hoa.

• Phòng ủ chín: dùng mức 100 ppm thay vì cao hơn, xả khí ra ngoài trời trước khi mở cửa, thông gió khu vực xung quanh ít nhất mỗi ngày một lần hoặc lắp máy lọc.

• Nhiệt độ: gần 0°C, nông sản sinh ít và phản ứng yếu với ethylene; nhưng hàng nhạy lạnh thì không hạ quá ngưỡng của nhóm.

• Loại hàng bệnh, dập trước khi nhập kho.

Có thể chặn nông sản cảm nhận ethylene bằng 1-MCP, nhưng theo sổ tay USDA, tại Mỹ việc xử lý sau thu hoạch chỉ do đơn vị dịch vụ được cấp phép làm; xử lý quá sớm hoặc quá liều có thể khiến bơ, chuối, lê, cà chua không chín bình thường. Bạc thiosulfat chỉ dùng cho hoa, cây cảnh, không dùng cho thực phẩm.

Lưu ý an toàn

• Ethylene trong không khí ở nồng độ 3,1–32% có thể gây nổ. Phòng ủ nên dùng bình khí pha sẵn khoảng 3,1% ethylene trong nitơ, kiểm tra thiết bị định lượng định kỳ, không dùng lửa gần phòng ủ.

• Theo sổ tay USDA, ethephon được phép phun ngoài đồng cho nhiều cây nhưng không được duyệt dùng sau thu hoạch tại Mỹ. Chỉ dùng hoạt chất có đăng ký cho đúng cây, đúng mục đích; đọc kỹ nhãn, tuân thủ thời gian cách ly.

• Mang găng tay, kính, khẩu trang theo nhãn khi xử lý hóa chất; thông gió trước khi vào phòng kín.

Tóm lại

Tách nhóm sinh nhiều ethylene (táo, lê, bơ, chuối, xoài, đu đủ, cà chua, dưa lưới) khỏi nhóm nhạy (xà lách, cà rốt, bông cải, bắp cải, dưa leo, kiwi, hoa), giữ ethylene dưới 1 ppm bằng thông gió, máy lọc, xe nâng điện và loại hàng hư. Thấy xà lách đốm nâu ở gân, cà rốt đắng hay bông cải vàng nụ, việc đầu tiên là xem hàng đang nằm cạnh hàng gì.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: USDA ARS – Agriculture Handbook 66: The Commercial Storage of Fruits, Vegetables, and Florist and Nursery Stocks (bản sửa đổi 2016); UF/IFAS EDIS HS1328 – Protecting Perishable Foods During Transport by Truck or Rail (Brecht và cộng sự); USDA AMS – Agriculture Handbook 669: Protecting Perishable Foods During Transport by Truck (Ashby).

Ảnh minh họa: Schlaghecken Josef, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).