GA3 cho cam, quýt: giảm nhăn vỏ, phồng vỏ, giữ trái lâu trên cây

Cam navel, quýt và quýt lai có chung một điểm yếu: trái đã chín nhưng vỏ vẫn tiếp tục "già" – mềm dần, phồng, tách múi hoặc nhăn lõm. Muốn treo trái trên cây chờ giá, nhà vườn thường gặp đúng lúc vỏ xuống cấp nhanh nhất. Ở California, Florida (Mỹ) và miền Nam nước Úc, khuyến nông khuyến cáo phun axit gibberellic (GA3) đúng thời điểm để làm chậm quá trình này. Bài này chỉ bàn về chất lượng vỏ, không bàn chống rụng trái nói chung.

Vỏ cam, quýt "già" biểu hiện thế nào

• Nhăn vỏ (creasing, albedo breakdown): lớp cùi trắng dưới vỏ nứt, mặt vỏ lõm thành rãnh. Sở Công nghiệp sơ cấp bang New South Wales (NSW DPI, Úc) ghi nhận vết nứt có thể đã có bên trong dù bên ngoài chưa thấy.

• Phồng vỏ (puffiness): hay gặp ở quýt. Trái chín rồi mà vỏ vẫn lớn thêm, cùi rã, vỏ tách rời múi, dễ rách quanh cuống khi hái.

• Vỏ mềm, dính, đốm nước, ố vỏ: các rối loạn mà hướng dẫn của Đại học California (UC IPM) nêu cho cam navel thu hoạch muộn.

GA3 tác động lên vỏ ra sao

GA3 phun lên trái làm chậm lão hóa vỏ: diệp lục ở vỏ ngoài phân giải chậm nên vỏ đổi màu chậm, vỏ giữ độ chắc lâu hơn. Thí nghiệm của Đại học Florida (UF/IFAS) trên quýt lai Sunburst cho thấy GA3 làm vỏ mỏng hơn, chắc hơn và hạn chế phồng vỏ vì kìm sự lớn thêm của vỏ lúc trái chín. NSW DPI ghi rõ lần phun mùa thu không ảnh hưởng độ chín bên trong trái.

Hai mục tiêu, hai mốc phun khác nhau

Chống nhăn vỏ: phun sớm, khi trái còn nhỏ

NSW DPI khuyến cáo cho cam navel một lần phun mùa hè khi phần lớn trái có đường kính 30–50 mm. Lần phun này giảm nhăn vỏ, đốm nước, hỏng vỏ sau thu hoạch và gần như không làm chậm lên màu. Với cam Valencia, UC IPM cũng khuyên phun sớm để giảm nhăn vỏ; phun muộn dễ làm trái chín xanh lại.

Giữ vỏ chắc, kéo dài thu hoạch: phun trước khi đổi màu

UC IPM khuyên phun khi trái còn "trẻ" về sinh lý nhưng sắp trưởng thành; mốc ưu tiên cho cam navel là khoảng 2 tuần trước khi vỏ bắt đầu đổi màu, chỉ cho vườn định thu hoạch muộn. Phun sau khi vỏ đã đủ màu thì tác dụng kém vì vỏ đã già nhiều. Với quýt lai cũng khoảng 2 tuần trước đổi màu; phun lúc đang lên màu dễ làm màu loang lổ, phun sau khi đã lên màu có thể gây ố vỏ trước thu hoạch.

Nồng độ đã được khuyến cáo ở nước ngoài

Các con số dưới đây gắn với giống, khí hậu và sản phẩm đăng ký ở nơi ban hành, chỉ để tham khảo:

• California (UC IPM): cam navel 10–40 g hoạt chất mỗi mẫu Anh (acre, khoảng 0,4 ha); quýt lai 20–40 g; cam Valencia 40–80 g với lượng nước phun lớn.

• Úc (NSW DPI): phun mùa hè cho cam navel 10 ppm; chỉ dùng mức gấp đôi khi vườn từng bị nhăn vỏ nặng và là giống chín sớm. Phun mùa thu chỉ một lần 10 ppm; cao hơn sẽ làm màu loang và chậm quá mức.

• Florida (UF/IFAS): quýt Sunburst phun một lần GA3 25 mg/L, khoảng 5 lít mỗi cây, trước đổi màu, sớm hơn vụ thu hoạch bình thường 6–8 tuần.

Kết quả thử nghiệm

Ở Florida, trái đối chứng đổi màu hoàn toàn khoảng 50 ngày sau ngày phun và phồng vỏ nhanh từ tháng 10; trái phun GA3 đổi màu từ từ, giữ mức phồng thấp đến tháng 12, bám cuống chắc, ít rách vỏ khi hái. Mùa thu hoạch nhờ đó kéo sang đầu tháng 1; đổi lại độ đường hơi thấp hơn trong tháng 11–12. Ở Úc, phun 10 ppm vào giữa tháng 4 làm cam navel Washington lên màu chậm khoảng 25 ngày, phun giữa tháng 5 chậm khoảng 10 ngày.

Rủi ro cần cân nhắc

• Lên màu chậm: vườn bán sớm đầu vụ mà phun lúc vỏ còn xanh sẽ khó bán.

• Giảm hoa vụ sau: GA3 có thể giảm số hoa và năng suất năm sau, nhất là khi phun muộn. UC IPM khuyên tránh tháng 12 và tháng 1 với cam navel; UF/IFAS khuyên không phun muộn hơn tháng 1 (mốc theo mùa vụ ở Mỹ).

• Rụng lá, rụng trái: thường ít, đôi khi nhiều kèm khô đầu cành (UC IPM). Không nên phun cây còn non.

• Tổn thương tuyến dầu vỏ: trái phun mùa thu dễ bị (NSW DPI), cần hái và chở nhẹ tay.

Pha, phun và tương thích

• pH nước: GA3 mất hoạt tính nhanh trong môi trường kiềm. UC IPM khuyên pH dưới 8; NSW DPI khuyên pH 4–6. Không pha với Bordeaux hay nước vôi.

• Phủ đều trái: GA3 chỉ tác dụng ở chỗ dung dịch chạm vỏ; tán cần thông thoáng, nên dùng chất trải.

• Dầu khoáng, đồng: NSW DPI khuyên cách 3–4 tuần sau lần phun đồng hoặc dầu; UC IPM cảnh báo dầu phun trong vòng 2 tuần có thể gây rụng lá, nhưng xem GA3 tương thích với urê, kali, kẽm, mangan, đồng trung tính. Hai nguồn khác nhau về đồng, nên theo nhãn.

• Thời tiết, sức cây: không phun khi trên 35°C, cây thiếu nước, ngập úng hoặc suy yếu, hay khi có mưa trong 6 giờ (NSW DPI).

Lưu ý an toàn

• Chỉ dùng sản phẩm có đăng ký cho cây có múi tại Việt Nam, đúng liều và thời điểm trên nhãn; nồng độ nước ngoài ở trên không thay thế nhãn.

• Mang găng tay, khẩu trang, kính khi pha và phun; tuân thủ thời gian cách ly và thời gian vào lại vườn theo nhãn.

• Thử trên một phần vườn trước và ghi chép ngày phun, liều, chất lượng vỏ.

Tóm lại

GA3 giữ chất lượng vỏ cam, quýt chứ không làm trái ngọt hơn. Muốn giảm nhăn vỏ thì phun sớm khi trái còn nhỏ; muốn treo trái lâu, vỏ chắc, ít phồng thì phun khoảng 2 tuần trước khi vỏ đổi màu và chấp nhận trái lên màu chậm. Không phun quá muộn để tránh giảm hoa vụ sau.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: UC IPM, Đại học California – Delaying Fruit Senescence with Gibberellic Acid (GA3); NSW DPI (Úc) – Primefact 800: Using gibberellic acid sprays on navel oranges; UF/IFAS – Florida Citrus Production Guide: Plant Growth Regulators (2026–2029); Pozo và cộng sự – Effects of gibberellic acid on ripening and rind puffing in Sunburst mandarin (2000).

Ảnh minh họa: SKas, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).