Ngộ độc thuốc cỏ auxin (2,4-D, dicamba): nhận biết và phân biệt

Lá cà chua đột nhiên cúp lên, ngọn xoắn, cuống rủ trên cả dải luống, nhiều người nghĩ ngay đến virus. Khuyến nông Mỹ cho biết thủ phạm hay bị nhầm là thuốc cỏ auxin tổng hợp (nhóm 4 theo WSSA/HRAC) như 2,4-D, dicamba, picloram, clopyralid, aminopyralid, triclopyr, MCPA.

Vì sao cây bị biến dạng

Theo Đại học Nebraska–Lincoln, các chất này được cho là gắn vào cùng thụ thể với auxin tự nhiên (IAA) và bật hàng loạt gen. Một gen làm lỏng vách tế bào, khiến một phía thân, cuống dài nhanh hơn phía kia nên cây cong vặn (epinasty). Auxin còn kích hoạt enzyme ACC synthase tạo ethylene, cũng gây cong vặn; ở cây nhạy, ethylene kích thích tạo axit abscisic (ABA) làm khí khổng đóng, cây thiếu CO₂ để quang hợp. Triệu chứng thường hiện sau vài giờ đến vài ngày.

Triệu chứng nhận biết

• Lá: nhăn, quăn, cúp, xoắn hoặc dài ra. Lá mọc sau khi dính thuốc có thể có gân song song, mép như răng cưa.

• Cuống, thân: cuống rủ, xoắn; thân uốn cong, giòn, dày lên, có thể nứt, nổi u.

• Trái: méo, vỏ sần, chín không đều, nhiều trái nhỏ. Cây có thể ngừng lớn khoảng 2 tuần hoặc lâu hơn.

• Bông vải: lá hẹp, nhăn kiểu lá đậu bắp, quả nang có mỏ nhọn.

Theo Đại học Tennessee, cà chua dính 2,4-D sau 4 ngày cuống lá xoắn, lá non cúp; khoảng 1 tuần thân nứt, có mảng đỏ đến nâu sẫm; 3 tuần lá mới gân song song. Dicamba gây triệu chứng nhanh hơn. Cây non có thể bị nặng hơn cây lớn.

Phân biệt với virus và rối loạn khác

Theo Đại học Mississippi State, hại 2,4-D dễ nhầm với virus khảm dưa chuột (CMV) và virus xoăn vàng lá cà chua (TYLCV). CMV lây qua rệp, TYLCV qua bọ phấn trắng; nếu là virus thì thường dễ thấy côn trùng môi giới. Dấu hiệu nghiêng về nguyên nhân không do mầm bệnh:

• Nhiều loài cây khác họ cùng biểu hiện giống nhau.

• Triệu chứng xuất hiện đột ngột, cùng lúc.

• Một phía vườn nặng hơn, nhất là phía giáp ruộng, bờ đường vừa phun thuốc cỏ.

Đại học Tennessee bổ sung: hại đồng đều trên diện rộng gợi ý thuốc bay sang; hại thành đám rải rác gợi ý tồn dư trong phân hoặc nước tiểu gia súc. Thời tiết, đất, côn trùng, bón phân sai cũng có thể cho triệu chứng na ná, cần loại trừ trước khi kết luận. Cuống xoắn, thân vặn kèm lá mới gân song song là cụm triệu chứng các tài liệu trên mô tả cho auxin tổng hợp.

Tồn dư trong phân chuồng, rơm cỏ

Tài liệu AG-727 của NC State nêu ba chất aminopyralid, clopyralid và picloram: gia súc ăn cỏ có thuốc thì thuốc nằm lại trong phân, nước tiểu và vẫn còn hoạt tính sau khi ủ; cỏ khô cất trong kho từng còn hoạt tính sau 3 năm. Cây nhạy gồm các loại đậu, cà chua, cà tím, ớt, khoai tây, nho, bông vải, thuốc lá, xà lách, hướng dương, nhiều loại hoa. Cách thử bằng cây chỉ thị:

• Lấy ít nhất 20 mẫu khắp đống phân, trộn 1:1 với giá thể có dinh dưỡng, cho vào 3–6 chậu cỡ 10–13 cm; làm thêm chậu đối chứng chỉ có giá thể.

• Gieo 3 hạt đậu Hà Lan hoặc đậu cô ve mỗi chậu, theo dõi 2–3 tuần đến khi có ít nhất ba tầng lá thật.

• Đối chứng mọc bình thường mà chậu có phân bị xoắn, cúp lá thì phân nhiều khả năng đã nhiễm.

Phân nhiễm nên dùng cho đồng cỏ hoặc cây không nhạy, không phải cây thực phẩm. Lỡ bón vào vườn thì cày xới nhiều lần, tưới, trồng cây che phủ không nhạy 1–2 năm và thử lại trước khi trồng cây nhạy.

Phòng tránh trôi dạt

• Tránh lúc nghịch nhiệt. Theo NDSU, khi trời quang, ít gió, lớp không khí sát đất lạnh và nặng hơn nên chỉ trôi ngang, mang theo giọt nhỏ dưới 200 micromet đi rất xa. Nghịch nhiệt thường hình thành 1–3 giờ trước khi mặt trời lặn, kéo dài suốt đêm, thường tan sau khi mặt trời mọc 1–2 giờ; gió dưới khoảng 6–8 km/giờ không phá được. Dấu hiệu: sương mù sát đất, sương đọng trên lá, bụi đường lơ lửng lâu. Béc chống trôi cũng không khắc phục được.

• Hạn chế bay hơi: dạng ester dễ bay hơi hơn dạng amine, choline, muối; trời càng nóng lúc phun và vài ngày sau, hơi bốc càng nhiều. Hơi thuốc có thể bốc ra nhiều giờ đến nhiều ngày và đi xa nhiều dặm.

• Bình riêng, rửa kỹ: chỉ một lượng nhỏ thuốc cỏ sót lại cũng làm hại cà chua. Dùng bình, dụng cụ đong riêng cho thuốc cỏ, dán nhãn; rửa sạch cả béc; không mượn bình người khác.

Khi cây đã bị

• Không có thuốc chữa. Theo Mississippi State, cây không chết có thể mọc vượt qua nhưng năng suất vẫn có thể giảm.

• Ghi chép ngay ngày, giờ, vị trí, triệu chứng, chụp ảnh. Tìm hiểu vụ trước dùng thuốc cỏ gì, có bón phân chuồng không, ruộng bên có phun gì. Xét nghiệm dư lượng tốn kém nên cần khoanh vùng nghi vấn trước.

Lưu ý an toàn

• Trái từ cây cà chua dính thuốc cỏ hoặc thuốc không đăng ký cho cà chua không nên bán hay ăn.

• Khi phun thuốc cỏ: đọc kỹ nhãn, mang đồ bảo hộ theo nhãn; tuân thủ thời gian cách ly và giới hạn luân canh ghi trên nhãn.

Tóm lại

Lá cúp, xoắn, cuống rủ, thân vặn, lá mới gân song song, xuất hiện đột ngột và nặng về một phía là bức tranh điển hình của thuốc cỏ auxin tổng hợp. Phòng vẫn hơn chữa: tránh nghịch nhiệt, ngày nóng, dùng bình riêng, thử phân chuồng trước khi bón.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: Mississippi State University Extension – Herbicide Damage in Tomatoes (P3679); University of Tennessee – Diagnosing Suspected Herbicide Damage in Tomatoes; NC State Extension – Herbicide Carryover in Hay, Manure, Compost, and Grass Clippings (AG-727); NDSU Extension – Air Temperature Inversions (AE1705); University of Nebraska–Lincoln, Plant and Soil Sciences eLibrary – Auxin and Auxinic Herbicide Mechanism(s) of Action.

Ảnh minh họa: CSIRO, Wikimedia Commons (CC BY 3.0).