Chăm sóc lúa Đông Xuân từ mạ đến đẻ nhánh: phân, nước, sâu bệnh

Từ lúc sạ đến khoảng 25 ngày sau sạ là quãng cây lúa Đông Xuân quyết định số chồi, tức là quyết định số bông sau này. Ba việc phải làm đúng trong giai đoạn này: bón thúc đúng hai mốc 7–10 ngày và 18–22 ngày sau sạ, giữ nước nông để chồi bật ra được, và thăm đồng để chỉ xịt thuốc khi sâu rầy vượt ngưỡng. Bài này gom lại hướng dẫn của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, chia sẻ của GS.TS. Nguyễn Bảo Vệ và PGS.TS. Nguyễn Văn Huỳnh (Trường Đại học Cần Thơ), sắp theo đúng thứ tự việc ngoài đồng.

Vì sao giai đoạn mạ – đẻ nhánh quyết định năng suất

Chồi bật ra sớm, khỏe, cùng lúc với cây mẹ thì thành chồi hữu hiệu, cho bông. Chồi bật muộn thường thành chồi vô hiệu: vẫn ăn phân, che bóng, rồi không trổ được bông. Vụ Đông Xuân nắng nhiều nên năng suất cao, nhưng đêm lạnh, sương nhiều cũng thuận cho rầy nâu, sâu cuốn lá và đạo ôn.

Theo GS.TS. Nguyễn Bảo Vệ, nguyên Trưởng khoa Nông nghiệp, Trường Đại học Cần Thơ (chia sẻ trong chương trình hỏi đáp trên kênh An Phát Nông), cây lúa đẻ chồi qua hai bước. Bước đầu là tượng mầm chồi, do cytokinin điều khiển. Hoóc-môn này chủ yếu được tạo ở chóp rễ rồi chuyển lên. Bước sau là bắn chồi, cần đủ đạm và lân, mực nước không quá sâu. Từ đó suy ra một điều rất thực tế: rễ không khỏe thì bón bao nhiêu cũng khó ra chồi. Lúc lúa chậm nở bụi, việc đầu tiên là nhổ bụi lên xem rễ, chưa vội rải thêm phân.

Giáo sư cũng đưa ra một mốc dễ nhớ: lúa Đông Xuân sạ được khoảng 15 ngày, bụi khỏe đã có hai chồi con mọc ngoài cây mẹ. Đến mốc này mà lúa vẫn đứng ốm, không nở bụi thì phải tìm nguyên nhân ngay.

Trước khi sạ: chuẩn bị nền để lúa đẻ nhánh sớm

Lượng giống và mặt ruộng

Quy trình sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (bản cập nhật 2025) khuyến cáo dùng 70–80 kg giống/ha (từ năm 2028 không quá 70 kg/ha), ưu tiên sạ hàng hoặc sạ cụm. Mặt ruộng chênh lệch giữa chỗ cao và chỗ thấp không quá 5 cm. Sạ dày thì cây phải tranh sáng, chồi yếu và rầy dễ ẩn dưới gốc; ruộng không phẳng thì chỗ trũng ngập lâu, chỗ gò khô, lúa đẻ nhánh không đều.

Bón lót: xem đất trước, bón sau

Quy trình khuyến cáo bón lót toàn bộ phân hữu cơ, vôi và lân trước khi sạ. Vôi tính theo độ chua: đất chua vừa (pH_KCl 4,0–5,0) bón 200–300 kg CaO/ha, đất chua nhiều và đất phèn (pH_KCl dưới 4,0) bón 400–500 kg/ha. Riêng đất phèn nặng nên để lại 30% lượng lân cho lần bón thúc đầu.

GS.TS. Nguyễn Bảo Vệ chỉ cách kiểm tra đơn giản ngay tại ruộng: sau khi trục trạc xong, móc một lỗ sâu khoảng gang tay giữa ruộng, tát bỏ nước, chờ nước trong đất rỉ ra đầy lỗ rồi đo bằng giấy pH. Nếu pH dưới 5,5 thì nên bón lót lân để giảm độc chất sắt, nhôm trong đất phèn, giúp rễ mầm không bị quéo. Ông cũng lưu ý lân gần như không di chuyển trong đất, nên vùi lân xuống trước lần trục cuối thì rễ lúa mọc xuống gặp lân ngay.

Rơm rạ: hai cách nhìn, một mục tiêu

Quy trình yêu cầu không đốt rơm, không vùi rơm trong ruộng ngập nước, ưu tiên cuốn rơm ra khỏi ruộng; không gom được thì xử lý bằng chế phẩm sinh học. GS.TS. Nguyễn Bảo Vệ giải thích lý do: rơm tươi vùi rồi ngập nước sẽ sinh độc chất hữu cơ làm thối rễ lúa non. Nơi buộc phải vùi, ông gợi ý bón thêm chừng 2–3 kg urê mỗi công (1.000 m²) để vi sinh vật có đạm, phân hủy rơm nhanh trước khi sạ.

Bón thúc: hai mốc chính trong giai đoạn đẻ nhánh

Với lúa sạ vãi vụ Đông Xuân, quy trình chia đạm làm ba lần thúc. Hai lần đầu rơi đúng vào giai đoạn mạ – đẻ nhánh. Tổng lượng phân tùy loại đất như bảng dưới. Vụ Hè Thu và Thu Đông giảm 15–20% đạm so với vụ Đông Xuân.

Lịch chia phân theo quy trình (tính theo tổng lượng ở bảng trên):

Quy đổi để dễ hình dung: ruộng đất phù sa bón 90–100 kg N/ha, nếu chỉ dùng urê (46% N) thì lần thúc 1 cần khoảng 78–87 kg urê/ha, tức chừng 8 kg urê cho mỗi công 1.000 m². Nếu dùng phân NPK hoặc DAP thì phải trừ phần đạm đã có trong các loại phân đó. Ruộng sạ kết hợp vùi phân bằng máy thì quy trình cho giảm thêm 10–15% đạm và chỉ chia hai lần: vùi 70–80% khi sạ, phần còn lại bón đón đòng.

Lưu ý: Chương trình Khoa học nông nghiệp của Đài PT-TH Vĩnh Long và ông Trần Thanh Tùng (nông dân xã Xuân Hiệp, huyện Trà Ôn) cùng nhắc: giai đoạn đầu cây mạ còn non, bón lậm đạm thì lá xanh mướt, sâu cuốn lá, rầy nâu và đạo ôn kéo tới. Ruộng đất tốt nên chọn mức thấp trong khoảng khuyến cáo.

Quy trình khuyến khích dùng bảng so màu lá lúa để chỉnh lượng đạm theo sức lúa thực tế: lá đậm hơn mức chuẩn thì giảm hoặc hoãn lần thúc, lá nhạt thì bón đủ.

Quản lý nước: nông để đẻ, khô xen kẽ để rễ ăn sâu

Theo quy trình, từ 1 đến 7 ngày sau sạ chỉ giữ mặt ruộng đủ ẩm, chưa cho nước ngập. Khi lúa bắt đầu đẻ nhánh, áp dụng tưới ướt khô xen kẽ (AWD): rút nước ít nhất 2 lần trước trổ, mỗi lần tốt nhất sau bón thúc 5–7 ngày. Mỗi lần rút, ruộng phải khô liên tục ít nhất 3 ngày, đến khi mặt ruộng nứt chân chim nhẹ hoặc mực nước trong ống quan sát xuống 10–15 cm dưới mặt ruộng, rồi mới cho nước vào lại. Khi cho nước vào, giữ mực nước không quá 5 cm.

GS.TS. Nguyễn Bảo Vệ đưa ra một cách đo mực nước không cần thước: nhìn lá ở vị trí chồi sắp mọc ra (nách lá). Mực nước không ngập quá nửa lá đó. Ngập sâu thì mầm chồi đã tượng cũng không bắn ra được. Cách này giúp nhà nông chỉnh nước theo đúng cây lúa của mình, thay vì theo một con số cứng.

Nhổ bụi lúa xem rễ: đọc bệnh từ gốc

Lúa chậm nở bụi, lá vàng, bón phân không thấy lên thì nhổ vài bụi ở nhiều góc ruộng, rửa sạch rễ và so với mô tả của GS.TS. Nguyễn Bảo Vệ:

• Rễ trắng, nhiều rễ nhánh: rễ khỏe, lúc này bón phân theo lịch là cây ăn được.
• Rễ "đuôi cọp", từng khúc vàng, trắng, đen xen kẽ: ngộ độc hữu cơ, thường do rơm rạ vùi chưa hoai rồi ngập nước.
• Rễ "đuôi sư tử", rễ cái thô, đen, chỉ có rễ tơ quanh, không có rễ nhánh: ngộ độc phèn.

Gặp hai trường hợp ngộ độc, giáo sư khuyên xả bỏ nước độc trong ruộng, đưa nước mới vào, bổ sung lân hoặc vôi để giảm độc chất. Khi cây bị sốc có thể phun chất điều hòa sinh trưởng giúp cây chống chịu. Chỉ khi rễ trắng trở lại mới bón phân tiếp. Ông lưu ý dùng cytokinin bên ngoài chỉ là giải pháp phụ, áp dụng khi bộ rễ chưa đủ sức tự tạo cytokinin. Nhà nông cần nuôi rễ trước. Với ruộng đã khỏi ngộ độc mà lúa vẫn ít chồi, có thể tham khảo bộ phối trộn hỗ trợ lúa đẻ nhánh có brassinolide, DA-6 kèm kẽm và magie, dùng đúng liều trên nhãn.

Sâu bệnh đầu vụ: thăm đồng, đếm rồi mới xịt

Rầy nâu

Rầy nâu đáng lo nhất ở lúa non vì ngoài chích hút còn truyền bệnh virus (vàng lùn, lùn xoắn lá). Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Huỳnh (Khoa Nông nghiệp và Sinh học ứng dụng, Trường Đại học Cần Thơ), trong chương trình Khoa học nông nghiệp của Đài PT-TH Vĩnh Long, nhà nông cần vạch gốc lúa kiểm tra thường xuyên, mật số lên khoảng 2–3 con trên một tép lúa mới phun, chọn thuốc đặc trị đúng tuổi rầy, phun một lần cho dứt; thấp hơn thì để thiên địch khống chế. Ngưỡng 2–3 rầy non/chồi giai đoạn đẻ nhánh cũng có trong tài liệu IPM lưu trên CGSpace của CGIAR.

Sâu cuốn lá nhỏ

Sâu cuốn lá thường bùng sau lần bón thúc 2 vì lá lúa xanh mướt. Lời khuyên của PGS.TS. Nguyễn Văn Huỳnh: thấy bướm thì đừng xịt bướm. Bướm không ăn lá, chỉ đẻ trứng. Chờ khoảng 3–5 ngày sau khi hết bướm, sâu non vừa nở, mỗi lá một con, lúc đó mới kiểm tra. Ông lấy mốc: đếm trong khoảng 1 m² trước mặt, thấy chừng bốn, năm chục lá bị cuốn (mỗi lá một sâu non) thì phun thuốc đặc trị một lần, phun thật đều trên phiến lá. Ít hơn thì bỏ qua, lúa ra lá mới bù lại.

Ở Philippines, Viện Nghiên cứu Lúa (PhilRice) khuyến cáo không phun thuốc trừ sâu ăn lá trong 40 ngày đầu sau sạ. Lý do là lúa non tự bù được phần lá bị hại, còn phun sớm sẽ diệt nhện, bọ rùa và các thiên địch khác, mở đường cho rầy bộc phát về sau. Nguyên tắc này khớp với lời khuyên "đếm rồi mới xịt" ở trên.

Bệnh đạo ôn

Đêm lạnh, sương nhiều của vụ Đông Xuân rất hợp với nấm đạo ôn. PGS.TS. Nguyễn Văn Huỳnh khuyên buổi sáng nhìn kỹ trên các lá vừa trưởng thành: vết bệnh mới chỉ là những đốm nhỏ như đầu kim, màu nâu xám. Đó là lúc phun hiệu quả nhất, phun ướt đều cả lá, bẹ và gốc. Để vết bệnh kéo dài thành hình mắt én thì vẫn trị được nhưng tốn thuốc hơn. Bón dư đạm làm bệnh nặng thêm, nên quản lý phân đúng lịch cũng là cách phòng đạo ôn.

Cảnh báo: Chỉ dùng thuốc có trong Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam, theo nguyên tắc 4 đúng (đúng thuốc, đúng lúc, đúng nồng độ liều lượng, đúng cách), luân phiên nhóm hoạt chất và tuân thủ thời gian cách ly ghi trên nhãn.

Lịch việc tóm tắt từ sạ đến 25 ngày

Cán bộ kỹ thuật CVGreen khuyến nghị nhà nông ghi lại ngày sạ, ngày bón từng lần và ngày rút nước ngay từ đầu vụ. Có sổ ghi thì dễ canh đúng mốc 7–10 và 18–22 ngày. Khi cần bổ sung trung, vi lượng qua lá lúc lúa đẻ nhánh, có thể tham khảo bộ trung, vi lượng chelate phun lá cho lúa, nhưng chỉ dùng khi rễ đã khỏe và đạm, lân, kali bón gốc đã đủ.

Câu hỏi thường gặp

Lúa 20 ngày mà ít chồi, có nên bón thêm đạm?

Chưa nên. Nhổ bụi xem rễ trước. Rễ đuôi cọp hay đuôi sư tử thì phải xả nước, xử lý ngộ độc trước; bón thêm lúc này cây không ăn được, lại tạo điều kiện cho sâu bệnh. Rễ trắng thì bón lần 2 đúng lượng và so màu lá để quyết định có cần thêm hay không.

Rút cạn nước lúc đẻ nhánh có làm lúa thiếu nước?

Không, nếu làm đúng: chỉ khô khoảng 3 ngày, mực nước trong ống quan sát không xuống quá 10–15 cm dưới mặt ruộng rồi cho nước lại. Khô xen kẽ giúp rễ ăn sâu, hạn chế chồi vô hiệu và giảm phát thải khí mê-tan. Ruộng trũng, mưa nhiều thì quy trình cho rút ít nhất 1 lần trong khoảng 28–50 ngày sau sạ.

Có nên xịt thuốc ngừa rầy ngay sau sạ?

Không nên phun theo lịch. Thăm đồng, đếm mật số, chỉ phun khi đạt ngưỡng khoảng 2–3 con/tép. Phun sớm sẽ diệt thiên địch, rầy dễ bộc phát lại ở giai đoạn sau.

Tóm lại

Giai đoạn mạ – đẻ nhánh chỉ khoảng ba tuần nhưng quyết định số bông của cả vụ. Nhà nông cần làm đúng bốn việc: chuẩn bị nền đất theo độ chua, bón thúc đúng hai mốc 7–10 và 18–22 ngày, giữ nước nông và khô xen kẽ, đếm sâu rầy rồi mới xịt. Lúa không nở bụi thì xem rễ trước khi rải thêm phân. Cần tư vấn chọn sản phẩm cho từng ruộng, nhà nông liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Nguồn tham khảo

• GS.TS. Nguyễn Bảo Vệ, nguyên Trưởng khoa Nông nghiệp, Trường Đại học Cần Thơ – "Gieo sạ và bón phân cho lúa Hè Thu cùng GS Nguyễn Bảo Vệ – Hè Thu 2024 kỳ 3" – kênh An Phát Nông: https://www.youtube.com/watch?v=DSdO9LmtNu0
• PGS.TS. Nguyễn Văn Huỳnh (Đại học Cần Thơ), ông Trần Thanh Tùng – chương trình Khoa học nông nghiệp "Chăm sóc lúa Đông Xuân giai đoạn mạ đến đẻ nhánh" (01/12/2014) – Đài PT-TH Vĩnh Long: https://www.youtube.com/watch?v=_X5O4gTs5YA
• Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật – Quy trình sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long (bản cập nhật 2025, thay thế quy trình ban hành kèm Quyết định 145/QĐ-TT-CLT ngày 27/3/2024)
• PhilRice – Young rice plants can take care of themselves: https://www.philrice.gov.ph/young-rice-plants-can-take-care-of-themselves/
• Tài liệu hướng dẫn quản lý dịch hại lúa lưu trên CGSpace (CGIAR): https://cgspace.cgiar.org/rest/bitstreams/171005/retrieve

Ảnh đại diện: cắt từ video “Khoa học nông nghiệp: Chăm sóc lúa Đông Xuân giai đoạn mạ đến đẻ nhánh”, kênh Truyền hình Vĩnh Long (THVL) trên YouTube.

Admin tổng hợp.