6-BA kích ngồng lan hồ điệp: nhiệt độ mát, nồng độ, thời điểm

Lan hồ điệp (Phalaenopsis) bán theo dịp, nên người trồng cần cây ra ngồng đúng lúc, đều và nhiều ngồng. Ở Mỹ và Đài Loan, 6-BA (benzyladenine, một cytokinin) đã được thử nghiệm để hỗ trợ việc này. Điều cần nắm trước tiên: 6-BA chỉ là trợ lực, còn công tắc chính là nhiệt độ mát.

Nhiệt độ mát mới là điều kiện bắt buộc

Theo tài liệu của Đại học Bang Michigan và Đại học Texas A&M, hồ điệp được giữ ở 28°C trở lên để chỉ phát triển thân lá; muốn cây ra ngồng thì hạ xuống dưới khoảng 26°C, đặc biệt là nhiệt độ ban ngày. Chế độ quen dùng là 25°C ngày, 20°C đêm.

Thí nghiệm của Blanchard và Runkle (2006) cho thấy rõ vai trò của ban ngày. Sau 20 tuần, từ 80% cây trở lên ra ngồng khi nuôi ổn định ở 14–23°C, hoặc 20/14°C và 23/17°C ngày/đêm. Không cây nào ra ngồng ở 29°C ổn định, kể cả khi ban đêm hạ xuống 17°C hay 23°C. Số ngồng và số nụ nhiều nhất khi nhiệt độ trung bình 14–17°C. Như vậy, đêm mát không bù được ngày nóng.

Cây phải đủ tuổi. Cây non (sải lá dưới khoảng 25 cm) gặp lạnh dễ trổ ngồng sớm, ngồng ngắn, ít hoa.

6-BA tác động ra sao

Ngồng hồ điệp mọc từ mắt nách, thường ở đốt thứ ba dưới lá trưởng thành trên cùng. Cytokinin thúc đẩy phân chia tế bào, đánh thức mắt nách. Blanchard và Runkle (2008) kết luận cytokinin điều khiển ít nhất một phần quá trình khởi tạo ngồng, nhưng tác dụng có điều kiện: cây được phun 6-BA mà vẫn giữ ở 29°C thì không ra ngồng.

Nồng độ đã được thử nghiệm

• Michigan (Blanchard và Runkle, 2008): chuyển cây từ nhà kính 28°C sang 23°C, phun lá 6-BA 100, 200 hoặc 400 mg/L vào ngày 0, 7 và 14, lượng phun 0,2 lít/m². Ở 200–400 mg/L, ngồng lộ ra sớm hơn 3–9 ngày, mỗi cây thêm trung bình 0,7–3,5 ngồng và 3–8 hoa. Phối 6-BA với GA4+7 (25–100 mg/L mỗi chất) không tăng số ngồng hay số hoa.

• Thời điểm (cùng nghiên cứu): phun một lần 200 mg/L ở các mốc từ 1 tuần trước đến 6 tuần sau khi hạ nhiệt từ 29°C xuống 23°C; số ngồng nhiều nhất khi phun 1 tuần sau khi hạ nhiệt.

• Đài Loan (Wu và Chang, 2009): cây đặt ở 26/18°C, phun cả cây lúc chạng vạng. Phun 70 mg/L vào ngày 1 và 14: đến tuần thứ 4, 98% cây Luchia Pink ‘244’ đã trổ ngồng so với 58% ở cây không phun. Phun một lần 150 mg/L vào ngày 1: giống Sogo Yukidian ‘V3’ tăng từ 1,3 lên 2 ngồng/cây, Tai Lin Redangel ‘Queen’ tăng từ 10,4 lên 14 hoa; độ bền hoa không đổi.

• Nhóm Đài Loan khuyến nghị đưa cây vào 26/18°C kèm một lần 6-BA 100–150 mg/L vào ngày đầu, khoảng 14–16 tuần trước dịp bán, đồng thời lưu ý 6-BA có thể không hiệu quả với mọi giống.

Quy đổi: 1 mg/L tương đương 1 ppm; 100 mg/L tức 1 g hoạt chất trong 10 lít nước, 200 mg/L tức 2 g/10 lít. Dùng nguyên liệu Cytokinin 6BA 98% thì tính thêm phần hàm lượng thiếu. 6-BA tan kém trong nước, cần hòa tan theo hướng dẫn của nhà sản xuất trước khi pha loãng.

Cách phun và chăm sau phun

• Chỉ phun cây đủ tuổi, sạch bệnh, vào lúc bắt đầu hạ nhiệt đến khoảng 1 tuần sau đó.

• Phun ướt đều toàn cây; các thí nghiệm phun một đến ba lần, không phun liên tục.

• Sau khi ngồng nhú, tiếp tục giữ mát. Nụ bắt đầu hình thành khi ngồng dài khoảng 5 cm. Ngồng còn non (dưới 10 cm) mà gặp 28°C trở lên có thể biến thành cây con (keiki) thay vì ra nụ, nụ rụng, hoặc ngồng dài mãi không có hoa.

• Sau 4–5 tuần cảm ứng, có thể nuôi ở 17–26°C để điều chỉnh ngày nở. Trên 28°C, số hoa giảm, cánh mỏng, hoa chóng tàn.

Rủi ro cần biết

• Ngồng dị dạng: giống Luchia Pink phun 70 mg/L hai lần đã cho ngồng biến dạng (Wu và Chang, 2009). Giống khác nhau phản ứng khác nhau.

• Ra chồi thay vì ra ngồng: Park và cộng sự (2025) phun 6-BA 100–400 mg/L ở giai đoạn sinh dưỡng và thấy cây mọc chồi bên; chồi nhiều hơn ở cây trưởng thành và nồng độ cao. Quan sát dưới kính hiển vi cho thấy chồi mới là chồi lá, không phải mầm ngồng. Vì vậy, phun khi cây còn đang nuôi thân lá có thể cho chồi thay vì ngồng.

• Hoa biến dạng, hoa xếp sít: ở 30/25°C, Chen và cộng sự (1997) xử lý GA3 trực tiếp lên ngồng non làm tỷ lệ hoa biến dạng tăng theo liều; 6-BA cùng liều xử lý 4 ngày sau đó ngăn được hiện tượng này nhưng làm khoảng cách giữa các hoa ngắn lại. Không nên tự ý phối thêm GA3.

Lưu ý an toàn

• Đeo găng, khẩu trang, kính khi cân và pha bột 6-BA; đọc kỹ nhãn, phiếu an toàn của sản phẩm.

• Chỉ dùng sản phẩm được phép lưu hành; tuân thủ hướng dẫn và thời gian cách ly ghi trên nhãn.

• Thử trên vài chậu của đúng giống đang trồng trước khi áp dụng cả lô.

Tóm lại

• Hạ nhiệt, nhất là ban ngày xuống dưới khoảng 26°C, là điều kiện bắt buộc; ở 29°C, 6-BA không tạo được ngồng.

• Nồng độ đã thử 70–400 mg/L, hiệu quả tùy giống; nhóm Đài Loan khuyến nghị một lần 100–150 mg/L ngày đầu hạ nhiệt, nghiên cứu Michigan thấy phun 1 tuần sau hạ nhiệt cho nhiều ngồng nhất.

• Rủi ro: ngồng dị dạng, chồi bên thay vì ngồng, keiki khi ngồng non gặp nóng.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: Blanchard M.G. và Runkle E.S. (2006), Journal of Experimental Botany 57:4043–4049; Blanchard M.G. và Runkle E.S. (2008), Journal of Plant Growth Regulation 27:141–150; Wu P.H. và Chang D.C.N. (2009), HortTechnology 19:200–203; Chen và cs. (1997), HortScience 32:1069–1073; Park J.W. và cs. (2025), Horticulture, Environment, and Biotechnology 66:553–562; Lopez R., Runkle E., Wang Y.T. và cs. (2007), Growing the Best Phalaenopsis – Part 3, Đại học Bang Michigan.

Ảnh minh họa: Downtowngal, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).