Chất làm chín mía: ethephon, trinexapac-ethyl tăng chữ đường
Ethephon và trinexapac-ethyl hãm sinh trưởng tạm thời để mía tích thêm đường: chọn ruộng theo độ tinh khiết nước mía, thời điểm, mức dùng tham khảo và rủi ro.
Mía ép đầu vụ thường có chữ đường thấp vì cây còn sinh trưởng mạnh, đường bị tiêu cho vươn lóng, ra lá thay vì tích vào thân. Chất làm chín (ripener) là nhóm chất điều hòa sinh trưởng dùng để hãm sinh trưởng tạm thời trong vài tuần trước thu hoạch, giúp thân giữ lại nhiều đường hơn. Hai hoạt chất mang tính hoóc-môn được dùng phổ biến nhất là ethephon (giải phóng ethylene) và trinexapac-ethyl (ức chế tổng hợp gibberellin). Bài này tổng hợp khuyến cáo của Viện Nghiên cứu Mía đường Nam Phi (SASRI) và các nghiên cứu quốc tế.
Vì sao chất làm chín làm tăng chữ đường
Theo SASRI, chất làm chín kìm sự ra lá và vươn lóng mới, nhờ đó nhu cầu đường cho sinh trưởng giảm xuống, còn phần đường dư được dự trữ trong thân. Trong điều kiện tối ưu, sản lượng đường có thể tăng hơn 1,5 tấn/ha. Điểm mấu chốt: chất làm chín chỉ phát huy khi cây đang sinh trưởng mạnh và còn non về độ chín. Ruộng đã chín tự nhiên do hạn hoặc lạnh thì khó tăng thêm.
Ethephon
Ethylene từ ethephon làm lá mới nhỏ lại tới khoảng 50%, ngọn xòe như nan quạt; lá tiêu ít đường hơn nên thân tích nhiều đường hơn. Tác động lên thân ngắn, thường chỉ một, đôi khi hai lóng. Có thể xuất hiện chồi bên và lá dưới vàng nhạt.
Trinexapac-ethyl
Trinexapac-ethyl ức chế vươn lóng nhưng không giết điểm sinh trưởng, tạo ra vòng lá ngọn bị nén, lá mới có thể ngắn lại; khi chất được cây chuyển hóa hết, sinh trưởng dần trở lại. Thí nghiệm của van Heerden và cộng sự (Field Crops Research, 2015) trên giống N32 tại Pongola cho thấy ở liều đủ cao, trinexapac-ethyl làm chín mía theo cơ chế kép: hạn chế cả vươn lóng lẫn sinh trưởng lá.
Chọn ruộng: độ tinh khiết nước mía là chỉ tiêu quyết định
SASRI dùng độ tinh khiết nước mía toàn thân (whole-stalk juice purity) để quyết định có xử lý hay không:
Ethephon: chỉ dùng khi độ tinh khiết dưới 75%. Trên ngưỡng này có thể gây phản ứng ngược, làm giảm chất lượng mía.
Trinexapac-ethyl: hiệu quả trên mía tương đối già hơn, đáp ứng tốt khi độ tinh khiết dưới 85%; trên 85% không khuyến cáo vì cây đã tự chín.
Cách lấy mẫu của SASRI: chọn ngẫu nhiên 16 cây đồng đều, tước lá, chặt ngọn tại điểm gãy tự nhiên, gửi phân tích không quá một tuần trước khi phun. Cách nhanh hơn là đo Brix bằng khúc xạ kế cầm tay trên 3 cây, mỗi cây 3 đoạn. Brix đoạn ngọn thấp hơn hẳn đoạn giữa và gốc cho thấy cây còn lớn mạnh, nên xử lý. Đo lại sau phun để căn ngày chặt: chặt sớm thì mất lợi ích, chặt khi chênh lệch Brix đã mất thì không tăng thêm.
Ngoài độ chín, ruộng cần: sinh trưởng mạnh (khoảng 8 lá xanh mở trở lên, lóng trên dài), mía đứng đều, không đổ ngã, không trổ cờ, không có triệu chứng sâu bệnh.
Nước và thời tiết sau khi phun
Khô hạn hoặc nhiệt độ thấp làm cây chậm lớn và chín tự nhiên, đồng thời làm giảm tác dụng của chất làm chín. SASRI áp dụng "quy tắc năm tuần": giả định không có mưa ít nhất năm tuần sau phun, ẩm độ đất phải đủ duy trì sinh trưởng mạnh trong khoảng đó. Với mía tưới, không cắt nước quá sớm; chỉ chừa đủ thời gian khô ruộng trước khi chặt. Không phun ethephon cho mía đang bị hạn hay chịu yếu tố hạn chế năng suất khác.
Thời điểm và mức dùng tham khảo
Các mức dưới đây là số liệu đăng ký và khuyến cáo tại Nam Phi theo tài liệu SASRI, chỉ mang tính tham khảo; điều kiện giống, khí hậu và quy định ở nơi khác có thể khác.
Ethephon (dạng 480 g hoạt chất/lít): 1,5 lít/ha. Khoảng cách từ phun đến chặt thường là 8 tuần khi cây lớn nhanh, có thể cần tới 12 tuần khi cây lớn chậm. Hiệu quả duy trì ít nhất 4 tuần khi cây lớn mạnh.
Trinexapac-ethyl (dạng 250 g hoạt chất/lít): dùng riêng 1,0 lít/ha, phun 10 tuần trước chặt, pha trong 50–200 lít nước/ha khi phun mặt đất. Mốc này xây dựng trên mía tưới tại Nam Phi; thời điểm tối ưu thay đổi theo giống, khí hậu.
SASRI còn khuyến cáo một số chương trình kết hợp: ethephon hoặc trinexapac-ethyl phun trước, sau đó vài tuần phun thêm một hoạt chất gốc thuốc trừ cỏ (fluazifop-P-butyl) được đăng ký làm chất làm chín tại nước này; khi kết hợp, liều trinexapac-ethyl giảm còn 0,8 lít/ha. Ở Úc, Morgan và cộng sự (2007) thử trên 43 giống mía vùng Burdekin, ghi nhận tổ hợp ethephon và fluazifop làm tăng hàm lượng đường đầu vụ, nhưng cần thêm nghiên cứu về năng suất. Đáp ứng khác nhau theo giống: SASRI ghi nhận ethephon cho đáp ứng không ổn định ở một số giống, và đang sàng lọc giống cho trinexapac-ethyl.
Ethephon dạng nguyên liệu tham khảo tại Ethephon 40% lỏng.
Ảnh hưởng tới vụ gốc, mía giống và cây trồng lân cận
Vụ gốc: SASRI cho biết ethephon không gây hại cho vụ mía gốc tiếp theo; với trinexapac-ethyl, nghiên cứu ở Úc và Brazil không thấy tác động xấu, nhiều trường hợp còn đẻ nhánh sớm tốt hơn.
Mía giống: không dùng mía đã xử lý ethephon làm hom giống. Trinexapac-ethyl được đăng ký ở một số nước để rút ngắn lóng cho mía làm giống.
Trôi thuốc: tránh để thuốc bay sang cây trồng khác. Theo nghiên cứu SASRI dẫn, trinexapac-ethyl phun nhầm lên cam, xoài, khoai tây, đậu, bông không ảnh hưởng ra hoa và năng suất, khác với ethephon. Trinexapac-ethyl độc với cá và thủy sinh, không phun trực tiếp xuống nguồn nước.
Lưu ý an toàn
Với hóa chất dạng nguyên liệu như ethephon, đọc phiếu dữ liệu an toàn (SDS) trước khi pha; ethephon có tính axit, cần găng tay, kính, khẩu trang và quần áo dài khi pha, phun. Tuân thủ thời gian cách ly và quy định hoạt chất tại địa phương. Không pha chung với chất kiềm. Nên thử diện tích nhỏ trước vì đáp ứng phụ thuộc giống.
Tóm lại
Chất làm chín chỉ có lợi trên mía còn non, đang lớn mạnh và đủ nước. Ethephon hợp ruộng có độ tinh khiết dưới 75%, phun 8–12 tuần trước chặt; trinexapac-ethyl hợp mía già hơn (dưới 85%), phun khoảng 10 tuần trước chặt. Đo Brix là bước quyết định.
Cần trao đổi cách dùng tham khảo, nhà vườn gọi hoặc nhắn hotline CVGreen 0362180001; mua combo sẽ được gửi kèm tờ hướng dẫn pha chế và sử dụng.
Tài liệu tham khảo: SASRI – Information Sheet 12.1 Principles underlying chemical ripening; SASRI – Information Sheet 12.2 Determining crop maturity status; SASRI – Information Sheet 12.3 Ethephon; SASRI – Information Sheet 12.5 Moddus; van Heerden P.D.R. và cs. (2015), Chemical ripening of sugarcane with trinexapac-ethyl (Moddus) – Mode of action and comparative efficacy, Field Crops Research 181; Morgan T. và cs. (2007), Chemical ripeners increase early season sugar content in a range of sugarcane varieties, Australian Journal of Agricultural Research 58.
Ảnh minh họa: Phil, Wikimedia Commons (CC BY 2.0).
CVGreen SASRI chất làm chín mía chất điều hòa sinh trưởng chữ đường ethephon hãm sinh trưởng mía đường trinexapac-ethyl độ Brix