Ethephon trên cây mẹ lấy hom và hoa chậu: nồng độ, rủi ro

Cây mẹ lấy hom phong lữ thảo, dạ yến thảo (petunia), calibrachoa hay verbena mà ra hoa thì mầm nách dồn sức nuôi nụ, ngọn bên ít đi, hom cắt ra lại mang nụ. Nhà kính hoa chậu ở Mỹ dùng ethephon để giữ cây mẹ ở trạng thái sinh dưỡng. Nhưng không phải loài nào cũng tăng hom, và pha sai pH hay phun lúc trời nóng thì thuốc gần như mất tác dụng.

Ethephon tác động lên cây mẹ thế nào

Ethephon bền trong dung dịch chua; vào tới mô lá, nó phân giải và giải phóng ethylene. Theo tài liệu của Đại học bang Michigan trên e-GRO, ethylene gây ba tác dụng:

• Hãm vươn lóng: thân ngắn, mập hơn.

• Phá ưu thế ngọn: mầm nách bật thành cành bên nhiều hơn.

• Làm rụng nụ, rụng hoa, quá tay thì rụng cả lá.

Khác paclobutrazol hay daminozide (chặn tổng hợp gibberellin), ethephon tác động qua ethylene, nên vừa làm cây gọn, vừa tăng cành, vừa bỏ nụ.

Khi nào ethephon thật sự tăng số hom

Faust và Lewis (Acta Horticulturae, 2005) phun một hoặc hai lần ethephon 500 mg/lít lên cây mẹ của 23 giống thuộc 12 loài hoa thời vụ sau khi trồng, rồi cắt hom hằng tuần:

• Ngọc thảo New Guinea (Impatiens hawkeri): số hom tăng 22–25%; ngọc thảo thường (I. walleriana): tăng 41–54%.

• Bacopa (Sutera): số hom giảm 54–85%.

• Verbena, cúc Marguerite (Argyranthemum), cúc châu Phi (Osteospermum), cúc bất tử, mõm chó và một số loài khác: không khác biệt có ý nghĩa.

Nguyên tắc rút ra: ethephon chỉ có lợi khi nó chặn được hoa và mầm nách chuyển sang ra chồi. Loài vốn tự phân cành tốt, hoặc không bị chặn hoa, thì không tăng hom; thân bị kìm ngắn quá thì hom ngắn, khó cắt. Hãy phun thử vài chậu và đếm hom trước khi làm đại trà.

Nồng độ đã được thử nghiệm

• Phong lữ thảo: khuyến nông Đại học Massachusetts (UMass) khuyên 350–500 ppm để tăng phân nhánh; cây xử lý có lá nhỏ và lóng ngắn hơn.

• Dạ yến thảo, phong lữ rủ, verbena: Đại học bang Michigan thử 250, 500 và 750 ppm; nồng độ càng cao, lóng càng ngắn. Đây là mức thử nghiệm, không phải liều cố định.

• Calibrachoa, verbena chậu: chương trình IR-4 thử 500 và 1.000 ppm trên các dòng ‘Can-Can’, ‘Callie’, ‘Aztec’. Kết quả tăng cành không ổn định, mức 1.000 ppm làm ‘Can-Can Apricot’ xấu hẳn ở hai thí nghiệm; chưa thay được bấm ngọn tay.

ppm là mg hoạt chất trong một lít nước; lượng cần cân phải quy đổi theo hàm lượng % ghi trên nhãn sản phẩm, ví dụ Ethephon dạng lỏng.

Pha đúng: pH và độ kiềm của nước

Ethephon phân giải nhanh hơn khi pH tăng, ethylene thoát ra ngay trong bình là mất phí. e-GRO khuyên giữ pH dung dịch sau khi cho ethephon dưới 4,5.

• Ethephon có tính axit nên thường tự kéo pH xuống; nồng độ càng cao pH càng thấp.

• Nước nhiều bicarbonat (độ kiềm cao) giữ pH không xuống đủ. Thí nghiệm Michigan với nước có độ kiềm 50, 150 và 300 ppm: độ kiềm càng thấp, tác dụng hãm lóng càng mạnh.

• Đo độ kiềm, axit hóa nếu cần, cho ethephon vào rồi đo lại pH; pha vừa đủ và phun ngay.

Thời điểm, nhiệt độ và cách phun

• Thời điểm: thường phun 1–2 tuần sau khi trồng, có thể nhắc lại sau 1–2 tuần (e-GRO).

• Nhiệt độ: Michigan thấy hiệu quả đạt khi không khí khoảng 14–23°C; tới khoảng 26°C thì ethephon gần như không còn tác dụng hãm lóng, tăng cành hay làm rụng nụ, vì ethylene thoát ra quá nhanh. Nên phun sáng sớm hoặc chiều mát.

• Lá ướt: theo Whipker (Đại học bang North Carolina), để dung dịch ướt trên lá khoảng 4 giờ; ướt lâu hơn (ẩm cao, âm u) dễ ngộ độc. Phun đều, không để đọng ở nách lá.

• Trước khi bán: với phong lữ, UMass khuyên xử lý 4–6 tuần trước khi bán; phun muộn thì nụ vẫn rụng sau khi khách mua về.

• Trước khi cắt hom: các tài liệu trên không đo tỉ lệ ra rễ của hom từ cây mẹ đã phun, cũng không nêu số ngày cụ thể. Làm theo nhãn và giâm thử một khay trước khi cắt đại trà.

Rủi ro và dấu hiệu quá liều

• Đốm vàng giữa gân lá non, dễ nhầm thiếu sắt; nặng thì cháy đốm ở gốc phiến lá và lá non đang cuộn (nơi đọng thuốc), có khi chết đỉnh sinh trưởng (ca dạ yến thảo do Whipker mô tả).

• Vàng lá gốc khi phun lúc cây thiếu nước.

• Lóng quá ngắn, hom ngắn; có loài giảm hẳn số hom.

• Rụng lá nhẹ, cây lùn, chậm nở hoa trên calibrachoa, verbena (IR-4).

Ethylene khuếch đại stress, nên chỉ phun khi cây khỏe, không nóng, không hạn. Giống nhạy thì giảm lượng dung dịch trên mỗi chậu. Nếu đã ngộ độc, bón phân cho ra lá mới và tưới vừa phải tránh thối rễ.

Lưu ý an toàn

• Đọc kỹ nhãn; chỉ dùng sản phẩm được phép lưu hành, đúng phạm vi trên nhãn.

• Ethephon đậm đặc có tính axit: đeo găng, kính, khẩu trang, mặc áo dài tay khi pha và phun.

• Tuân thủ thời gian cách ly và thời gian không vào lại khu vừa phun theo nhãn.

Tóm lại

• Ethephon giúp cây mẹ bỏ nụ, phân nhánh, nhưng chỉ tăng hom ở loài bị chặn hoa.

• Mức đã thử: 350–500 ppm cho phong lữ; 250–750 ppm cho dạ yến thảo, verbena; calibrachoa đáp ứng thất thường.

• pH dung dịch dưới 4,5, phun khi dưới 26°C; dừng sớm trước khi bán.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: e-GRO Alert, Đại học bang Michigan – Improving the Efficacy of Ethephon Sprays (2017); e-GRO Alert, Đại học bang North Carolina – Petunia: Chlorotic Spots and Necrosis (2015); Faust và Lewis – The effects of ethephon on cutting yield of 23 selected annual cultivars, Acta Horticulturae (2005); IR-4 Project – PGR Herbaceous Branching Efficacy Study (2012); UMass Extension – Growing Quality Geraniums.

Ảnh minh họa: Kolforn, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).