Ethephon làm chín đồng loạt cà chua, ớt: thời điểm, rủi ro

Ethephon là chất thường được dùng để cho trái cà chua và ớt chín tập trung trong một thời gian ngắn, giúp thu hoạch gọn vài lượt thay vì hái rải rác cả tháng. Hiệu quả thấy rõ, nhưng sai thời điểm hoặc sai nồng độ thì cái giá cũng rõ không kém: rụng trái, rụng lá, trái chín mà không đủ chất lượng. Bài này tổng hợp từ các nghiên cứu và tài liệu khuyến nông nước ngoài.

Ethephon làm gì trong cây và trái

Ethephon tự nó không phải là hoóc-môn. Khi vào mô cây hợp chất này phân hủy và giải phóng ethylene, chính là khí hoóc-môn khởi động quá trình chín. Đánh giá của JMPR (FAO/WHO) ghi nhận ethephon phun lên lá có thể di chuyển vào trái.

Vì vậy ethephon chỉ "gọi" trái đã đủ tuổi chín, chứ không biến trái non thành trái chín. Hướng dẫn của Đại học Bang New Mexico (NMSU) về ớt nhấn mạnh: chất này không làm chín được trái chưa trưởng thành, và phun quá sớm có thể làm giảm năng suất.

Thời điểm phun: yếu tố quyết định

Với ớt, hướng dẫn NMSU khuyên xử lý khi khoảng 30% trái đã đỏ và khoảng 50% còn ở giai đoạn xanh già, rồi thu hoạch sau đó 2 đến 3 tuần.

Với cà chua, các tài liệu cho thấy hai cách dùng khác nhau:

• Phun trên cây khi trái đã chuyển màu. Đánh giá của JMPR ghi nhận cách dùng phun khoảng 7 ngày trước thu hoạch để thúc trái hồng đỏ chín nhanh; một nghiên cứu ở Ba Lan ghi nhận chín đều hơn khi phun lúc khoảng 10% trái đã có màu.

• Xử lý sau thu hoạch: nhúng hoặc phun trái xanh già đã hái. Nghiên cứu ở Bangladesh (2015) thử 500, 750 và 1.000 ppm trên trái hái ở ba độ chín; các mức này làm trái chín sớm hơn khoảng 4 ngày ở trái xanh già và 2 đến 4 ngày ở trái bắt đầu chuyển màu.

Nhiệt độ cũng ảnh hưởng. Tài liệu NMSU lưu ý không phun khi trời quá nóng, và dưới khoảng 16 độ C thì tác dụng giảm hoặc mất.

Nồng độ đã được nghiên cứu

Cần nói rõ: các con số dưới đây là mức người ta đã thử trong nghiên cứu, không phải liều khuyến cáo cho vườn của nhà vườn. Liều thực tế phải theo nhãn sản phẩm.

• Cà chua (Bangladesh, 2015): 500 đến 1.000 ppm làm chín sớm hơn. Mức 1.000 ppm gây thối trái nhiều nhất trong các mức thử.

• Cà chua (luận văn Ghana, 1973): phun 1.000 ppm trước thu hoạch giúp sản lượng thương phẩm tập trung hơn; nhúng trái xanh già làm chín nhanh hơn.

• Ớt (Trung Quốc, 2021): thử 2.000, 5.000 và 8.000 mg/L. Mức 8.000 mg/L làm rụng trái và héo cuống chỉ sau 3 ngày, nên nhóm tác giả cho rằng nồng độ cao là không phù hợp. Phun một lần làm trái đỏ và sáng hơn, tăng capsanthin (sắc tố đỏ), giảm diệp lục, đồng thời tăng capsaicin (chất cay) và giảm đường hòa tan.

Rủi ro cần tính trước

• Rụng trái và rụng lá. Thử nghiệm NMSU cho thấy giống ớt phản ứng rất khác nhau: hai giống B-58 và B-18 rụng trái nhiều nhất, nên các tác giả không khuyên dùng cho hai giống này.

• Phun sớm trên cây còn non. Trong thí nghiệm ở Ghana, phun 250 đến 1.000 ppm vào 2 đến 3 tuần sau trồng hoặc lúc ra hoa làm cây chậm lớn, lá xoăn và trì hoãn ra hoa, đậu trái.

• Đổi chất lượng. Ở ớt, đường hòa tan giảm; ở cà chua, trái xử lý ở độ chín quá cao dễ thối khi bảo quản.

• Không tăng tổng năng suất. Tác dụng chính là dồn thời gian chín, không tạo thêm trái.

Dung dịch phun và tính tương thích

Ethephon bền trong môi trường chua và phân hủy nhanh khi pH tăng. Tài liệu khuyến nông của Đại học Bang Michigan (MSU) ghi nhận ở pH 4 trở xuống hợp chất còn nguyên vẹn, tốc độ phân hủy tăng theo pH; một tờ hướng dẫn khác của MSU khuyên giữ pH dung dịch phun trong khoảng 4 đến 5 và xử lý trước nước có độ kiềm cao. Có thể suy ra (suy luận từ tính chất hóa học, chưa phải kết quả thử riêng cho cà chua hay ớt) rằng khi pha chung với phân bón lá hay chất có phản ứng kiềm, ethephon có thể mất tác dụng trước khi chạm lá. Nên pha theo đúng nhãn và thử một thùng nhỏ trước.

Lưu ý an toàn

• Đọc kỹ nhãn: nồng độ, số lần phun, thời gian cách ly trước thu hoạch đều theo nhãn đăng ký tại nơi sử dụng.

• Dùng găng tay, kính, khẩu trang; tránh phun ngược gió.

• Về dư lượng: nghiên cứu ở Trung Quốc ghi dư lượng trên ớt cao nhất 21,18 mg/kg, thấp hơn mức giới hạn 50 mg/kg mà họ dùng đối chiếu, và giảm dần theo thời gian, xuống dưới ngưỡng Codex sau khoảng 5 ngày. Vì vậy cần tuân thủ thời gian cách ly.

Tóm lại

Ethephon giúp cà chua và ớt chín tập trung nếu phun đúng lúc trái đã đủ tuổi, đúng nhiệt độ, đúng pH dung dịch và không vượt nồng độ. Sai một trong các điều đó, nhà vườn dễ gặp rụng trái, trái thối hoặc chẳng thấy tác dụng. Hãy thử trên lô nhỏ và ghi lại ngày phun, thời tiết, kết quả. Nguyên liệu tham khảo: Ethephon dạng lỏng, dùng theo hướng dẫn trên nhãn.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: Đại học Bang New Mexico (NMSU), hướng dẫn H-236 về ớt và báo cáo New Mexico Chile Task Force Report 3 (Wall và cộng sự, 2002); Yang B. và cộng sự, Journal of Food Science and Technology (2021) về ethephon và dư lượng trên ớt; Bangladesh Journal of Agricultural Research (2015) về ethephon và chất lượng cà chua; Addison-Sakyi V.M., luận văn KNUST (1973) về ethephon trên cà chua; FAO/WHO JMPR, phụ lục đánh giá ethephon (1978); Đại học Bang Michigan (MSU Extension), tài liệu về pH dung dịch phun ethephon.

Ảnh minh họa: Johnnybam, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).