Ethephon xử lý ra hoa dứa (thơm): thời điểm, nồng độ, rủi ro

Cây dứa (thơm) nếu để ra hoa tự nhiên thì ra không đều, mùa thu hoạch kéo dài nhiều tháng. Vì thế nhiều vùng trồng dùng ethephon, chất giải phóng ethylene trong mô cây, để kích cả vườn ra hoa gần như cùng lúc. Bài này đối chiếu các thử nghiệm và hướng dẫn của viện, trường đại học nước ngoài: xử lý lúc nào, nồng độ nào đã được thử, và những chỗ dễ hỏng.

Ethephon làm gì trong cây dứa

Khi vào mô cây, ethephon phân hủy và nhả ethylene. Theo các tác giả Embrapa (Brazil), từ thập niên 1970 hoạt chất này được dùng ngày càng nhiều làm chất cảm ứng ra hoa cho dứa. Việc đồng loạt hóa ra hoa giúp rút ngắn chu kỳ, kiểm soát được mùa thu hoạch, bố trí nhân công và chăm sóc theo đợt. Dung dịch được đổ hoặc phun vào tim cây, khoảng 50 ml mỗi cây trong hầu hết các thử nghiệm dưới đây.

Thời điểm: cây phải đủ lớn

Hướng dẫn của Trạm nghiên cứu dứa Vazhakkulam thuộc Đại học Nông nghiệp Kerala (Ấn Độ) khuyến cáo xử lý khi cây 16 đến 17 tháng tuổi, ở giai đoạn 39 đến 42 lá, và làm lúc trời khô. Nếu mưa trong vòng 24 đến 36 giờ sau khi xử lý thì lặp lại. Hoa bắt đầu ra khoảng 30 đến 40 ngày sau xử lý (tài liệu ghi hai con số khác nhau) và quả chín khoảng 130 đến 135 ngày sau.

Tuổi cây còn phụ thuộc giống và khí hậu. Trong thử nghiệm Smooth Cayenne tại Porto Lucena (Brazil, Embrapa), xử lý ở 19, 20, 21 hoặc 22 tháng sau trồng cho tỷ lệ ra hoa, khối lượng quả và năng suất không khác nhau, nhưng khối lượng chồi ngọn (crown) giảm khi xử lý càng muộn. Một thử nghiệm khác trên giống Pérola ở bang Maranhão xử lý sớm hơn nhiều, lúc 10 tháng sau trồng, vào sáng sớm trong khoảng 5 đến 7 giờ. Quả thu sau khoảng 149 đến 155 ngày.

Nồng độ đã được thử nghiệm

Số liệu dưới đây là nồng độ hoạt chất trong các thí nghiệm đã công bố; nhãn sản phẩm thực tế có hàm lượng khác nhau (Embrapa dùng chế phẩm Ethrel chứa 39,56% hoạt chất), nên phải quy đổi theo nhãn.

• Kerala: 25 ppm ethephon cùng 2% urea và 0,04% muối carbonate, 50 ml mỗi cây đổ vào tim; trong các tháng 3 đến 5 có thể dùng 10 ppm. (Bảng trong tài liệu ghi natri carbonate, phần chữ ghi canxi carbonate.)

• Embrapa (Smooth Cayenne, Cruz das Almas, Bahia, 1983): so sánh 500, 100 và 50 ppm ethephon, có hoặc không thêm 2% urea và/hoặc nâng pH lên 10 bằng vôi tôi. Cuối cùng tỷ lệ ra hoa giữa các công thức không khác nhau có ý nghĩa; từ 50 ppm trở lên, ethephon không đáp ứng thêm với urea hay với việc nâng pH. Urea chỉ làm hoa ra sớm hơn một chút, và chênh lệch đó mất đi sau khoảng 15 ngày.

• Embrapa (Porto Lucena): 20 ml ethephon cùng 200 g urea trong 10 lít nước, 50 ml mỗi cây.

• Pérola (Maranhão): 2,5 ml Ethrel pha trong 5 lít nước cùng 100 g urea và 1,75 g vôi tôi; ethephon đạt 90,48% và 91,07% cây ra hoa ở hai trại.

Hai điểm cần nhớ. Thứ nhất, nồng độ cao hơn không làm tỷ lệ ra hoa tăng thêm trong khoảng 50 đến 500 ppm của thí nghiệm Embrapa, nên tăng liều chủ yếu làm tốn tiền. Thứ hai, đây là dữ liệu từ giống, đất và khí hậu cụ thể; không nên coi một con số là chuẩn cho mọi vườn.

Rủi ro thường gặp

• Mưa sau xử lý. Dung dịch trong tim cây có thể bị rửa trôi; hướng dẫn Kerala nêu rõ phải lặp lại nếu mưa trong 24 đến 36 giờ.

• Xử lý quá muộn. Thử nghiệm ở Porto Lucena cho thấy chồi ngọn nhẹ đi khi trễ, tuy năng suất không đổi.

• Phối thêm chất khác tùy tiện. Thử nghiệm ở Maranhão phối ethephon với 2,4-D (ba mức 7,62; 15,24; 22,86 g/ha). Ở một trong hai trại, tỷ lệ ra hoa tụt còn 45,91 đến 77,44% so với 91,07% khi dùng ethephon riêng, và năng suất giảm. Các tác giả ghi 2,4-D không được đăng ký cho dứa tại Brazil.

• Thêm vôi, kiềm. Embrapa ghi nhận chất kiềm dễ kết tủa, có trường hợp pH dung dịch lệch tới 2,5 đơn vị nếu không giữ ở dạng huyền phù; mà thử nghiệm của họ cũng cho thấy nâng pH không mang lại lợi ích ở nồng độ từ 50 ppm.

Lưu ý an toàn

• Đọc kỹ nhãn sản phẩm: liều, cách pha, thời gian cách ly trước thu hoạch theo quy định nước mình.

• Mang đồ bảo hộ, găng tay, kính khi pha; không pha chung với chất khác nếu nhãn không cho phép.

• Thử trên một lô nhỏ trước khi xử lý cả vườn, nhất là với giống và vùng mới.

• Ghi lại ngày xử lý, nồng độ, thời tiết để đối chiếu tỷ lệ ra hoa và hiệu chỉnh vụ sau.

Tóm lại

Xử lý ra hoa dứa bằng ethephon hiệu quả khi cây đủ lớn, trời khô và dung dịch lưu lại trong tim cây. Các thử nghiệm quốc tế cho thấy nồng độ trên khoảng 50 ppm không tăng thêm tỷ lệ ra hoa, urea chủ yếu giúp ra hoa sớm hơn đôi chút, còn phối thêm 2,4-D có thể làm hỏng đợt ra hoa. Với hoạt chất giải phóng ethylene, nhà vườn có thể tham khảo Ethephon dạng lỏng và luôn pha theo nhãn. Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: Đại học Nông nghiệp Kerala, Trạm nghiên cứu dứa Vazhakkulam, hướng dẫn Flower induction; Vélez và Cunha 1983, Influência do pH e da ureia na ação do ácido 2-cloroetilfosfônico na indução floral do abacaxi, Pesquisa Agropecuária Brasileira 18(11); Embrapa, Flowering induction and yield of pineapple cv. Smooth Cayenne (Porto Lucena, RS); Use of 2,4-D in mixture with ethephon and calcium carbide in pineapple crop (SciELO Brazil).