Hydrogen cyanamide phá ngủ nghỉ mầm nho, kiwi: thời điểm, an toàn

Ở vùng đông ấm, nho và kiwi thường bật mầm lắt nhắt, hoa nở kéo dài, trái chín không đều vì mầm chưa đủ lạnh. Hydrogen cyanamide (H₂CN₂, tên thương mại quen thuộc là Dormex) là chất phá ngủ nghỉ hiệu quả nhất trên hai cây này, nhưng cũng ăn mòn, phản ứng mạnh với rượu và bị siết chặt ở nhiều nước.

Ngủ nghỉ và vai trò của độ lạnh

Vào mùa đông, mầm nho rơi vào giai đoạn ngủ sâu nằm ngay trong mầm, chỉ kết thúc khi tích đủ lạnh; sau đó mầm chỉ còn chờ trời ấm để bật. Theo Tổ chức Nho và Rượu vang Quốc tế (OIV, 2019), thiếu lạnh làm mầm bật muộn, thưa, không đều và đậu trái kém. Với kiwi, cơ quan môi trường New Zealand (NZ EPA) ghi nhận chất này giúp hoa nở tập trung, tán đều. Tuy vậy, nhãn Dormex nói rõ thuốc không thay thế được việc mầm chưa vào ngủ: mầm phải ngủ hoàn toàn thì xử lý mới hiệu quả.

Cơ chế: một cú stress vừa đủ

• Stress oxy hóa: hydrogen cyanamide ức chế enzyme catalase nên H₂O₂ trong mầm tăng, hô hấp ty thể rối loạn, tế bào thiếu oxy tạm thời. Sudawan và cs. (2016) thấy lượng gốc oxy hóa tích lũy tương quan chặt với tỷ lệ bật mầm nho.

• Hạ ABA: axit abscisic giữ mầm ở trạng thái nghỉ. Zheng và cs. (2015) ghi nhận cyanamide giảm gen tổng hợp ABA, tăng gen phân giải ABA, nên ABA trong mầm giảm.

• Gibberellin không tăng ngay: Zheng và cs. (2018) thấy GA₁ giảm khoảng 41% sau 48 giờ xử lý; GA phun cùng lúc làm giảm hiệu quả phá ngủ, phun sau 10 ngày thì không. Kết quả gợi ý nên tránh phối GA3 chung bình.

Thời điểm: sớm quá mất chùm, muộn quá cháy mầm

• Nhãn Dormex và Duomax được Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (US EPA) chấp thuận: phun sau khi cắt tỉa, buộc cành xong, ít nhất 30 ngày trước ngày bật mầm tự nhiên; phun sát hơn 4 tuần có thể giảm năng suất.

• Vùng thiếu lạnh nên phun muộn nhất có thể để mầm tích thêm lạnh, nhưng không muộn hơn 25 ngày trước bật mầm; cây yếu không phun sớm hơn 30 ngày.

• Thí nghiệm ba năm trên nho Perlette ở Israel (Or và cs., 1999): phun giữa tháng 12 hay giữa tháng 1 đều cho tỷ lệ bật mầm tương đương, nhưng phun sớm làm số chùm giảm hơn một nửa, chùm nặng khoảng 125 g so với 275 g, năng suất chỉ còn 15–50% đối chứng.

Liều theo nhãn Mỹ

Cho sản phẩm 50% hoạt chất; đơn vị gốc gallon/acre, trong ngoặc là quy đổi gần đúng:

• Nho, kiwi: 4 gallon sản phẩm/acre (khoảng 37 lít/ha) trong tối đa 100 gallon nước/acre (khoảng 935 lít/ha), thêm chất hoạt động bề mặt không ion tối đa 0,5%. Nhãn Duomax cho nho ở California ghi dung dịch 4% thể tích (khoảng 40 ml sản phẩm/lít).

• Tối đa 17,6 lb hoạt chất/acre/năm (khoảng 19,7 kg/ha), một lần mỗi năm. New Zealand đặt trần 25 kg hoạt chất/ha cho kiwi, 16,9 kg/ha cho cây khác.

• Bình phải sạch vì ion đồng tạo muối đen, làm giảm hoạt chất; dầu mùa đông cách ít nhất 14 ngày. Cây đất úng, thối rễ có thể bật mầm rồi suy sụp.

Lưu ý an toàn

• Ở Mỹ đây là thuốc hạn chế sử dụng: ăn mòn mắt, da, có thể gây tử vong khi nuốt, hít hoặc thấm qua da.

• Kiêng rượu: nhãn Mỹ cấm uống rượu bia trước, trong và 24 giờ sau khi tiếp xúc; New Zealand yêu cầu kiêng từ ngày hôm trước đến 7 ngày sau khi phun. Kết hợp với rượu gây đỏ bừng da, chóng mặt, nhức đầu, khó thở, tim đập nhanh.

• Bảo hộ: găng chống hóa chất (nitrile, butyl, neoprene), kính kín, tạp dề, áo dài tay. Nhãn Mỹ bắt buộc pha trong hệ kín, phun từ cabin kín, không vào vườn trong 24 giờ.

• Rất độc với động vật không xương sống nước ngọt; dùng hạt phun thô, không phun khi gió mạnh. Thuốc trôi sang cây đang ra hoa có thể làm rụng sạch hoa.

Quy định quốc tế

• Liên minh châu Âu: năm 2008 quyết định không đưa cyanamide vào danh mục hoạt chất bảo vệ thực vật và yêu cầu rút giấy phép; hiện ở trạng thái không được phê duyệt.

• New Zealand: NZ EPA từng đề xuất loại bỏ dần trong 5 năm. Quyết định tái đánh giá ký ngày 17/5/2024 giữ phê duyệt, không đặt thời hạn, nhưng thêm điều kiện: một lần mỗi năm, chỉ phun từ mặt đất, gió dưới 20 km/h, chỉ trong 1/7–10/9 (mùa đông ở đó), có vùng đệm; nhãn mới bắt buộc từ 1/7/2025.

• Mỹ: vẫn đăng ký; nhãn 2021 bổ sung biện pháp giảm rủi ro theo đợt rà soát của US EPA.

Chất thay thế đang được nghiên cứu

New Zealand đã đăng ký Waiken (methyl canolate) và Advance Gold (axit salicylic, cho kiwi Gold3); một số sản phẩm gốc phân bón chứa amoni nitrat, canxi nitrat cũng được thử. OIV điểm qua chiết xuất tỏi, dầu khoáng, nước nóng, che nilon, và nhắc thiourea cùng Dormex trong nhóm chất phá ngủ hóa học; nhìn chung kém ổn định hơn. Nhà vườn có thể tham khảo Thiourea 99%; lưu ý đây là hoạt chất khác, liều và thời điểm trong bài không áp dụng cho thiourea.

Tóm lại

• Cyanamide tạo stress oxy hóa ngắn, hạ ABA, giúp mầm thiếu lạnh thoát ngủ.

• Phun sau cắt tỉa, trước bật mầm 25–30 ngày trở lên; phun quá sớm có thể mất chùm.

• Theo nhãn Mỹ: 4 gallon sản phẩm 50%/acre, một lần mỗi năm; tránh phối GA3, đồng, dầu.

• Kiêng rượu, đủ bảo hộ, chỉ dùng sản phẩm được phép lưu hành.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: NZ EPA – Reassessment Decision, Hydrogen cyanamide APP203974 (2024); US EPA – nhãn Dormex (2020) và Duomax (2021); OIV – Alternatives of dormancy breaking and other production agents for table grapes (2019); Or E. và cs. (1999), Vitis 38:1–6; Sudawan B. và cs. (2016), BMC Plant Biology 16:202; Zheng C. và cs. (2015, 2018), Journal of Experimental Botany; Đại học Hertfordshire – PPDB, Cyanamide.

Ảnh minh họa: Darijanus, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).