Prohexadione-calcium cho lạc: hãm thân lá, đào củ gọn hơn

Lạc (đậu phộng) gặp mưa đều, đất tốt hoặc có tưới thường ra dây rất mạnh. Đến lúc thu hoạch, thân lá phủ kín luống, máy đào khó bám hàng, quả rụng lại trong đất khi lật dây; tán quá rậm còn giữ ẩm và cản thuốc trừ nấm. Ở Mỹ, prohexadione-calcium (Pro-Ca, có trong Apogee, Kudos) được đăng ký trên lạc để hãm thân lá. Dưới đây là cơ chế, thời điểm, liều theo nhãn và rủi ro, theo tài liệu khuyến nông và nghiên cứu của Mỹ.

Cơ chế: chặn bước cuối tạo gibberellin hoạt tính

Pro-Ca thuộc nhóm acylcyclohexanedione. Theo tổng quan của Rademacher (2000), phân tử này có cấu trúc giống 2-oxoglutarate, đồng cơ chất của các enzyme dioxygenase xúc tác các bước muộn trong con đường tổng hợp gibberellin (GA). Pro-Ca đặc biệt chặn phản ứng 3β-hydroxyl hóa, nên cây không chuyển được tiền chất kém hoạt tính thành GA hoạt tính cao. Thiếu GA hoạt tính, lóng ngắn lại, thân lá gọn hơn; khuyến nông Virginia Tech ghi nhận lá xanh đậm hơn, cây thấp và hẹp hơn sau khi phun.

Khác với nhóm onium (mepiquat, chlormequat) chặn các bước đầu, hay nhóm triazole (paclobutrazol, uniconazole) chặn bước oxy hóa ent-kaurene, Pro-Ca phân hủy rất nhanh: chu kỳ bán hủy trong đất tính bằng giờ, so với vài tháng của paclobutrazol. Nhãn Kudos ghi sản phẩm không ảnh hưởng sinh trưởng vụ sau.

Nếu nhà vườn đang tìm hiểu nhóm onium, CVGreen có Mepiquat Chloride 98%; lưu ý đây là hoạt chất khác, tác động ở bước khác, nên thời điểm và liều trong bài này không áp dụng cho mepiquat.

Lợi ích thực tế: lộ hàng khi đào, ít rụng quả

Mục tiêu chính là giữ hình hàng rõ đến lúc đào. Jordan và cộng sự (Peanut Science, 2009) dẫn các nghiên cứu trước cho thấy phần năng suất tăng thêm một phần nhờ quả bám cây tốt hơn, ít rụng khi đào và lật dây.

Tuy vậy, năng suất không phải năm nào cũng tăng. Thí nghiệm 2022–2024 của Virginia Tech: năm 2022 không khác biệt; năm 2023 tăng chung nhưng có giống không đổi, có giống giảm; năm 2024 tăng ở mọi giống. Nhóm tác giả cho rằng thời tiết là yếu tố lớn: trong điều kiện Virginia, nếu tháng 5–6 mát hơn bình thường còn tháng 7 mưa ít (dưới 2 inch, khoảng 50 mm) và thất thường thì có thể không cần phun, kể cả khi dây trông rậm.

Thời điểm phun theo mức khép tán

• Lần 1: khi khoảng 50% dây của hai hàng kề nhau đã chạm nhau giữa luống (50% khép tán), theo khuyến cáo của chuyên gia lạc Đại học Bang North Carolina (NC State) và nhãn Kudos.

• Lần 2 (nếu cần): nhãn Kudos ghi phun ở 100% khép tán; NC State khuyên 2–3 tuần sau lần đầu; thí nghiệm Virginia Tech phun cách 14 ngày.

• Lần 3: nhãn chỉ cho phép khi cây sinh trưởng cực mạnh; không được phun quá hai lần trong vòng dưới 6 tuần.

• Phải phun trước khi mất hình hàng. Nghiên cứu năm 2009 cho thấy lùi lần đầu 1 tuần sau mốc 50% khép tán làm hàng kém lộ hơn, kể cả khi tăng liều; phun một lần 2–3 tuần trước khi đào chỉ cải thiện chút ít và không làm tăng năng suất.

Liều theo nhãn (sản phẩm 27,5% hoạt chất)

Số liệu từ nhãn Kudos 27.5 WDG được EPA (Mỹ) chấp thuận năm 2014; đơn vị gốc là ounce/acre, trong ngoặc là quy đổi gần đúng. Sản phẩm hàm lượng khác thì theo nhãn của chính sản phẩm đó.

• Lần 1: 7,25 oz sản phẩm/acre (khoảng 0,51 kg/ha, tức khoảng 140 g hoạt chất/ha – đúng mức dùng trong thí nghiệm năm 2009).

• Lần 2: 3,6–7,25 oz/acre (khoảng 0,25–0,51 kg/ha).

• Tối đa cả vụ: 21,75 oz/acre (khoảng 1,52 kg/ha).

• Lượng nước phun bằng máy dưới đất tối thiểu 20 gallon/acre (khoảng 187 lít/ha); không phun bằng máy bay.

NC State xem chương trình 7,2 oz/acre lúc 50% khép tán và nhắc lại 7,2 oz/acre sau 2–3 tuần là khuyến cáo chuẩn cho Apogee và Kudos.

Pha trộn và các yếu tố làm giảm hiệu lực

• Nhãn Kudos yêu cầu thêm amoni sunfat (AMS) cấp phun theo tỷ lệ 1:1 khối lượng với sản phẩm, kèm chất hoạt động bề mặt không ion; khi phun riêng không phối thuốc khác có thể thay bằng dầu (COC). Chuyên gia NC State luôn thêm chất xử lý nước vào bình.

• Không phối với canxi (kể cả thạch cao) hoặc bo: nhãn cảnh báo khả năng hãm sinh trưởng bị giảm.

• Nghiên cứu năm 2009 ghi nhận phối với pyraclostrobin (trừ nấm) hoặc 2,4-DB (trừ cỏ) không làm giảm hiệu lực Pro-Ca.

• Mưa trong vòng 8 giờ sau phun có thể làm giảm hiệu lực.

• Không phun khi cây đang bị hạn, ngập, mưa đá, tổn thương cơ giới hoặc ngộ độc thuốc: cây đáp ứng kém, tổn thương có thể nặng thêm.

Lưu ý an toàn

• Chỉ dùng sản phẩm được phép lưu hành, có đăng ký cho lạc tại nơi sản xuất; đọc kỹ nhãn.

• Nhãn Kudos: thời gian cách ly trước thu hoạch 25 ngày; không chăn thả hay cho gia súc ăn cây đã xử lý; thời gian hạn chế vào ruộng (REI) 12 giờ.

• Vào ruộng sớm phải mặc áo dài tay, quần dài, đi giày, đeo găng chống hóa chất.

• Nếu phải trồng lại, nhãn chỉ cho trồng lạc trong 30 ngày sau lần phun cuối.

Tóm lại

• Pro-Ca chặn bước cuối tạo GA hoạt tính, làm lóng ngắn lại và phân hủy nhanh.

• Phun lần đầu ở 50% khép tán; lần hai khi cần; phun trễ giảm rõ hiệu quả.

• Theo nhãn sản phẩm 27,5%: 7,25 oz/acre lần đầu, tối đa 21,75 oz/acre/vụ; thêm AMS, không phối canxi, bo; cách ly 25 ngày.

• Lợi ích chắc chắn nhất là đào gọn, ít rụng quả; năng suất tăng hay không còn tùy thời tiết và giống.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: NC State Extension – Peanut Notes về liều (2019) và thời điểm (2026) phun prohexadione calcium; US EPA – nhãn Kudos 27.5 WDG (2014); Virginia Cooperative Extension – Does Prohexadione Calcium Increase Peanut Yields? (2025); Jordan D.L. và cs. (2009), Peanut Science 36:96–103; Rademacher W. (2000), Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology 51:501–531.