Uniconazole, paclobutrazol cho cây cảnh chậu: tưới gốc hay phun lá

Cây cảnh trồng chậu có một bài toán riêng: người mua muốn tán gọn, lá dày, hoa nhiều, nhưng nhà vườn lại phải đẩy cây qua giai đoạn vươn lóng rất nhanh trong nhà lưới. Hai hoạt chất nhóm triazole là paclobutrazol và uniconazole thường được dùng để giữ dáng, và câu hỏi gặp nhiều nhất là: nên tưới gốc hay phun lá, liều bao nhiêu, và cây nhận quá liều thì biểu hiện ra sao. Bài này tổng hợp từ thử nghiệm của Đại học Texas A&M và vài tài liệu khuyến nông Hoa Kỳ, không thay cho nhãn sản phẩm.

Cơ chế: chặn tổng hợp gibberellin

Cả hai chất đều ức chế enzyme trong con đường tạo gibberellin, hormone điều khiển việc kéo dài lóng. Thiếu gibberellin hoạt động thì lóng ngắn lại, lá thường dày và xanh đậm hơn, cây thấp và chắc. Đây là tác dụng kìm sinh trưởng chứ không phải dinh dưỡng; dùng nhiều hơn chỉ làm cây còi hơn.

Uniconazole thường được dùng ở nồng độ thấp hơn paclobutrazol nhiều, nên sai số pha chế càng dễ gây quá liều; trong các thử nghiệm bên dưới, mức uniconazole hiệu quả cũng thấp hơn paclobutrazol rõ rệt.

Tưới gốc hay phun lá: kết quả thử nghiệm

Nhóm của Michael Arnold (Texas A&M) thử cả hai cách trên cây bush morning glory (Ipomoea carnea subsp. fistulosa) trồng bầu, rồi đem trồng ra vườn theo dõi tiếp. Họ ghi nhận tưới gốc luôn hiệu quả và dễ đoán hơn phun lá. Với dòng bán lùn, paclobutrazol tưới gốc ở 40–80 mg/L (30 ml mỗi bầu) khống chế được kích thước mà không hạ điểm thương phẩm; uniconazole ở 6–12 mg/L kiềm được chiều cao.

Trên plumbago (Plumbago auriculata) trồng bầu 2,3 lít, kết quả cho thấy cây phản ứng khác nhau theo cách dùng:

• Paclobutrazol tưới gốc 40–80 mg/L làm tán gọn hơn; vượt 80 mg/L thì sinh trưởng bị hãm mạnh và số hoa giảm khoảng một nửa.

• Uniconazole phun lá 60–120 mg/L cũng làm cây gọn trong vườn ươm.

• Ở lô thử cuối với giá thể khác, paclobutrazol tưới gốc làm giảm chỉ số tán từ liều 5 mg/L, mà hoa giảm không đáng kể.

Một điểm đáng chú ý là các tác giả không khuyến nghị đưa cả hai chất vào sản xuất đại trà trên loài này, vì kết quả thiếu nhất quán giữa các năm và giá thể. Liều tốt ở loài này chưa chắc đúng với loài khác.

Tồn lưu: cây đẹp ở vườn ươm, còi khi mang ra trồng

Đây là rủi ro hay bị bỏ qua với cây cảnh bán ra vườn nhà, sân cảnh quan. Cùng thí nghiệm trên plumbago cho thấy paclobutrazol tưới gốc 40–80 mg/L khiến cây còi cọc nặng sau khi trồng ra đất. Ở mức 5 mg/L, năm thứ hai cây gọn hơn mà không giảm hoa, còn từ 10 mg/L trở lên thì cây bị còi. Với uniconazole, mức 40–60 mg/L gần như làm mất hoa ngoài vườn.

Trên bush morning glory, paclobutrazol tưới gốc dưới khoảng 80 mg/L không gây tác hại sau khi trồng; uniconazole từ 6 mg/L trở xuống ít ảnh hưởng, còn từ 12 mg/L trở lên thì hoa cuối vụ của dòng bán lùn giảm. Tóm lại, chất hãm có thể để lại ảnh hưởng lâu hơn nhà vườn tưởng, kéo sang cả lúc cây ra hoa ở vườn.

Nhận biết cây bị quá liều

• Lóng ngắn bất thường, cây đứng ngọn, lá nhỏ, dày, xanh đậm hơn hẳn cây đối chứng.

• Chồi nách không bật, hoặc bật rất chậm sau khi bấm ngọn. Trên dòng lùn của bush morning glory, uniconazole liều rất thấp đã làm giảm chồi gốc tạo độ dày tán.

• Hoa ít hoặc ra hoa muộn.

• Sau khi chuyển sang chậu lớn hay trồng đất, cây vẫn không vươn lại trong nhiều tuần.

Về hướng khắc phục, nghiên cứu tại Đại học Liên bang Viçosa (Brazil) trên chanh Volkameriano trồng bầu cho thấy GA3 đảo ngược được tác động của paclobutrazol trong thí nghiệm có đối chứng. Đây chỉ là bằng chứng về nguyên lý, công trình không đưa phác đồ cứu cây cảnh; nhà vườn đừng tự suy liều GA3 mà hãy thử vài chậu và theo nhãn sản phẩm.

Gợi ý cách làm cho nhà vườn cây cảnh chậu

• Ưu tiên tưới gốc với thể tích cố định mỗi chậu để mỗi cây nhận lượng hoạt chất như nhau; phun lá thường kém đồng đều hơn theo các thử nghiệm trên.

• Bắt đầu từ liều thấp trong khoảng nhãn cho phép, thử một nhóm nhỏ và theo dõi vài tuần rồi mới nhân rộng.

• Chia lô theo loài, kích cỡ chậu và giá thể; đừng dùng chung một liều cho mọi lô.

Nhà vườn cần nguyên liệu để phối trộn có thể tham khảo Uniconazole 95% hoặc bộ phối trộn COMBO CHẶN ĐỌT UNI, và COMBO PHỤC HỒI SAU STRESS khi cây bị kìm quá tay. Đây là sản phẩm tham khảo; liều dùng theo hướng dẫn trên bao bì.

Lưu ý an toàn

• Đọc kỹ nhãn: liều, đối tượng cây, thời gian cách ly nếu cây cho sản phẩm ăn được.

• Đeo găng, khẩu trang, kính khi pha; tránh để dịch tưới chảy ra nguồn nước.

• Chất hãm sinh trưởng không phải phân bón; cây còi do thiếu nước, rễ kém hay thiếu dinh dưỡng thì không nên dùng.

Tóm lại

Với cây cảnh chậu, tưới gốc đồng đều hơn phun lá nhưng tác dụng kéo dài nên dễ quá tay. Uniconazole cần liều thấp hơn paclobutrazol, liều tốt phụ thuộc loài và giá thể, và ảnh hưởng có thể kéo sang khi cây ra đất. Thử nhỏ trước khi làm lớn là cách tiết kiệm nhất.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: Arnold M.A., McDonald G.V., Bryan D.L. (Texas A&M University), nghiên cứu paclobutrazol và uniconazole trên Ipomoea carnea subsp. fistulosa trồng bầu; Arnold M.A., McDonald G.V. (Texas A&M University), nghiên cứu paclobutrazol và uniconazole trên Plumbago auriculata; Siqueira D.L., Cecon P.R., Salomão L.C.C. (2008), Revista Brasileira de Fruticultura 30(3), chanh Volkameriano xử lý paclobutrazol và GA3.

Ảnh minh họa: Forest and Kim Starr, Wikimedia Commons (CC BY 3.0 US).