CPPU trên kiwi và dưa lưới: thời điểm, nồng độ, rủi ro

CPPU (forchlorfenuron) là cytokinin nhóm phenylurea, thường được nhắc đến như chất làm trái to. Trên kiwi và dưa lưới, tài liệu khoa học cho thấy hiệu quả có thật, nhưng đi kèm cái giá về chất lượng. Bài này tóm tắt những gì các thí nghiệm đã công bố ghi nhận. Đây là số liệu nghiên cứu, không phải khuyến cáo pha dùng; liều thực tế phải theo nhãn sản phẩm được phép lưu hành.

CPPU làm trái kiwi to lên bằng cách nào

Nhóm nghiên cứu của Nardozza (Horticulture Research, 2017) làm trên kiwi Hayward với CPPU 10 ppm, nhúng quả non 28 ngày sau nở hoa. Quả được xử lý nặng hơn đối chứng 28% ở điều kiện carbohydrate bình thường và 37% khi nguồn carbohydrate dồi dào. Điểm đáng chú ý là phần tăng thêm chủ yếu là nước: mỗi quả hút thêm khoảng 38,6 g nước (38%) ở điều kiện thường. Tác giả giải thích đường glucose và fructose trong quả tăng làm áp suất thẩm thấu tăng, kéo nước vào quả.

Hệ quả là chất khô giảm. Ở thí nghiệm này, chất khô lúc thu hoạch là 185 g/kg ở quả đối chứng so với 159 g/kg ở quả xử lý CPPU.

Thời điểm và nồng độ đã được thử nghiệm trên kiwi

• Hongyang (ruột đỏ): Wu và cộng sự (PLoS One, 2020) thử 5, 10, 20 và 40 mg/L, nhúng quả 10 giây sau 20 ngày thụ phấn. Mức 20 mg/L được coi là tối ưu; 20 và 40 mg/L không khác biệt đáng kể. Đường tổng số và vitamin C ở mức 20 mg/L cao hơn đối chứng.

• Xuxiang: Liu và cộng sự (Food Innovation and Advances, 2025) dùng 10 mg/L, nhúng quả 2–3 giây sau 20 ngày thụ phấn.

Có ba điểm cần nhìn cho đúng. Một, tất cả đều là nhúng từng quả non, không phải phun cả tán. Hai, thời điểm nằm trong khoảng từ 20 đến 28 ngày sau thụ phấn hoặc nở hoa, tức giai đoạn quả còn lớn rất nhanh. Ba, mỗi thí nghiệm chỉ ở một giống, một vườn, một vụ; nhóm Wu cũng chỉ đo chất lượng ở một nồng độ và với mẫu nhỏ.

Rủi ro trên kiwi: chín nhanh, mềm sớm, chất khô thấp

Nghiên cứu năm 2025 của Liu và cộng sự theo dõi quả sau thu hoạch ở 24 độ C. Quả xử lý CPPU luôn mềm hơn đối chứng, chín sớm hơn, và khoảng thời gian ăn được chỉ 5 ngày so với 7 ngày. Vitamin C cuối kỳ thấp hơn (50,81 so với 54,62 mg/100 g), hao hụt khối lượng tối đa cao hơn (1,45% so với 0,96%), chất khô cũng thấp hơn.

Về độ ngọt, kết quả không thống nhất. Hai nghiên cứu trên giống Hongyang và Xuxiang ghi nhận đường hoặc chất rắn hòa tan cao hơn. Nhưng phần tổng quan của nhóm Wu dẫn các công trình khác: trên Hayward, CPPU đi cùng đường cao hơn, acid thấp hơn và độ cứng thấp hơn; trên kiwi dây Mitsuko (A. arguta), chất rắn hòa tan và acid giảm. Ảnh hưởng đến vị phụ thuộc giống.

Dưa lưới: đậu trái tốt hơn, nhưng đường chưa chắc

Hayata và cộng sự (HortScience, 2000) thử CPPU trên dưa muskmelon có hạt và không hạt. CPPU tăng tỷ lệ đậu trái ở cả hai loại. Ở dưa không hạt, mức 10 mg/L cho 100% quả đậu không cần thụ phấn, còn liều thấp hơn kém hiệu quả hẳn. Quả lớn nhanh trong 10 ngày đầu sau nở hoa, nhưng từ ngày thứ 8 đến 13 tốc độ lớn lại chậm hơn đối chứng. Nồng độ cao làm giảm đường sucrose ở phần nhau của quả không hạt.

Hsu và Chen (HortScience, 2024) làm trên dưa lê phương Đông (Cucumis melo var. makuwa). CPPU 5 mg/L xử lý một ngày trước, đúng ngày và một ngày sau nở hoa làm tỷ lệ đậu trái tăng 20,1% đến 30% so với đối chứng thụ phấn tay. Nồng độ càng cao, quả càng nặng; tỷ lệ khoang rỗng trong quả giảm từ 47,3% xuống 33,6%. Kết quả về đường thì không nhất quán.

Về ba nỗi lo: rỗng ruột, giảm đường, vỏ dày

• Giảm đường: có bằng chứng trên kiwi (chất khô giảm) và trên dưa không hạt ở liều cao (sucrose giảm). Trên dưa lê phương Đông thì kết quả đường không nhất quán.

• Rỗng ruột: trong nghiên cứu dưa lê phương Đông nêu trên, khoang rỗng giảm khi tăng nồng độ, ngược với nỗi lo thường gặp. Chúng tôi không tìm được nghiên cứu đo trực tiếp rỗng ruột trên dưa lưới, nên không khẳng định thêm.

• Vỏ dày: chưa tìm được nguồn khoa học đáng tin để đưa số liệu, nên bài này không nêu kết luận.

Lưu ý an toàn

• Đọc kỹ nhãn và mang đồ bảo hộ khi pha: cây trồng được đăng ký, liều lượng, số lần xử lý và thời gian cách ly. Con số trong thí nghiệm không thay cho nhãn.

• Không tăng liều theo cảm tính. Ở kiwi Hongyang, tăng từ 20 lên 40 mg/L không thu thêm lợi ích.

• Thử trên một số ít quả hoặc cây trước, theo dõi độ cứng và vị khi thu hoạch và bảo quản.

Tóm lại

CPPU trên kiwi làm quả to nhờ hút thêm nước, đổi lại chất khô thấp hơn, quả mềm và chín sớm, thời gian ăn được ngắn đi. Trên dưa, tác dụng rõ nhất là giúp đậu trái; ảnh hưởng đến độ ngọt không đồng đều. Muốn dùng, hãy chọn thời điểm đúng giai đoạn quả non, giữ liều thấp nhất đạt mục tiêu và đánh giá cả chất lượng sau thu hoạch, không chỉ cỡ quả.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website. Nhà vườn có thể tham khảo thêm Cytokinin CPPU KT-30 99% hoặc CPPU KT-30 2%.

Tài liệu tham khảo: Nardozza và cs., Horticulture Research, 2017 (CPPU, nước và chất khô ở kiwi Hayward); Wu và cs., PLoS One, 2020 (CPPU trên kiwi Hongyang); Liu và cs., Food Innovation and Advances, 2025 (CPPU và thời gian bảo quản kiwi); Hayata và cs., HortScience, 2000 (CPPU trên dưa muskmelon); Hsu và Chen, HortScience, 2024 (CPPU trên dưa lê phương Đông).