GA3 cho atiso gieo hạt: ra bắp sớm, thu hoạch tập trung

Atiso nhân bằng chồi thường cho bắp khá đều. Atiso gieo hạt, trồng như cây một năm thì hay ra bắp muộn và lai rai. Ở miền Nam California, nơi atiso được gieo hạt để bán vụ đông, Đại học California ghi nhận ruộng có thể bị chiếm tới 9 tháng chỉ vì cây trưởng thành không đồng loạt. Phun GA3 (axit gibberellic) đúng lúc là biện pháp được thử nghiệm nhiều nhất để kéo thu hoạch sớm và gọn hơn.

Vì sao atiso gieo hạt cần GA3

Giai đoạn đầu, atiso là cụm lá xòe sát đất. Muốn vươn ngồng và hình thành bắp, phần lớn giống cần trải qua một thời kỳ lạnh (xuân hóa); gibberellin là một trong những tín hiệu trong cây thúc quá trình chuyển pha này. Cây gieo hạt trồng một năm, nhất là ở vùng mùa đông ấm, thường không nhận đủ lạnh nên ra bắp muộn và không đều.

GA3 phun từ ngoài giúp bù một phần nhu cầu lạnh, đẩy đỉnh sinh trưởng sang phân hóa hoa sớm hơn. Chỉ là "một phần": hiệu quả còn tùy giống, ngày gieo, thời tiết và sức cây. Ở Sicily (Ý), phối hợp đúng ngày gieo với số lần phun giúp giống lai F1 'Orlando', vốn cho bắp vào mùa xuân, cho bắp liên tục từ tháng 11 đến tháng 4.

Thời điểm, nồng độ, số lần đã thử nghiệm

• California (Mỹ), 1989–1991: atiso gieo hạt, tưới nhỏ giọt, thu vụ đông. Phun lá 3 lần cách nhau 2 tuần, bắt đầu ở 4, 6 hoặc 8 tuần sau trồng. Lứa thu đầu sớm hơn 6–8 tuần, năng suất cao hơn có ý nghĩa; bắt đầu ở 4 tuần sau trồng cho thu sớm nhất, lứa đầu cũng đều hơn.

• Tây Ban Nha (Campo de Cartagena): 7 giống, phun 3 lần GA3 20 ppm. Sản lượng mùa thu (đến 31/12) của nhóm thụ phấn tự do tăng từ 1,6–2,8 lên 6,2–9,6 tấn/ha. Giống lai không phun gần như không có bắp mùa thu; khi phun, hai giống đạt 4,2 và 5,3 tấn/ha. Tổng năng suất cả vụ không đổi.

• Ý (Sicily): giống 'Orlando', hai năm, GA3 60 ppm, 0–3 lần, nhiều ngày gieo từ đầu tháng 7. Gieo sớm cộng 2–3 lần phun kéo thu hoạch về sớm rõ nhất.

• Đức: giống 'Green Globe' gieo hạt, GA3 50 ppm phun khi cây 10 tuần hoặc 12 tuần tuổi. Cây xử lý cho thu sớm hơn; tổng năng suất tăng nhưng chỉ có ý nghĩa ở lần phun sớm (10 tuần).

• Nhãn đăng ký tại Mỹ (ProGibb 40%, EPA chấp thuận 2009): mục atiso "thúc trưởng thành, đưa thu hoạch về sớm", 10–20 g hoạt chất/mẫu Anh (khoảng 25–50 g/ha). Atiso trồng một năm: 1–4 lần cách 2 tuần, bắt đầu ở lá thật thứ tư; atiso lưu niên: 1–3 lần lúc bắt đầu phân hóa nụ. Phun ướt đều lá, thân và nụ.

Quy đổi tham khảo với GA3 40%: 20 ppm khoảng 5 g bột/100 lít nước; 50 ppm khoảng 12,5 g; 60 ppm khoảng 15 g. Tổng hoạt chất mỗi ha không vượt mức nhãn cho phép.

Được gì, mất gì ở bắp

• Sớm hơn: lợi ích chắc chắn nhất, thấy ở cả bốn nước.

• Năng suất: phần sản lượng sớm tăng mạnh; tổng cả vụ có nơi tăng (California, Đức), có nơi giữ nguyên (Tây Ban Nha). GA3 chủ yếu dời sản lượng về sớm.

• Kích cỡ: ở Tây Ban Nha, khối lượng bắp trung bình giảm ở gần như mọi giống được phun; ở Ý, gieo sớm hoặc phun 2–3 lần nhìn chung làm bắp nhẹ hơn.

• Hình dạng: ở Ý, bắp thuôn hơn (tỷ lệ dài/rộng tăng), cuống dài hơn, nhưng không làm mất giá trị thương phẩm của 'Orlando'; giống nhân chồi 'Violetto di Sicilia' ít bị ảnh hưởng hơn.

• Giống đáp ứng khác nhau: ở Tây Ban Nha, nhóm giống lai dù được phun vẫn cho sản lượng mùa thu thấp hơn nhóm thụ phấn tự do.

Rủi ro và dấu hiệu dùng quá tay

• Cây nhạt màu và đứng lá hơn sau phun là phản ứng đã ghi nhận ở 50 ppm. Lá vàng nhạt rõ, cuống bắp vươn dài bất thường, bắp nhỏ và thuôn, cây yếu dễ đổ là dấu hiệu nghi quá liều hoặc phun quá nhiều lần.

• Nhãn cảnh báo GA3 rất mạnh: lệch liều, lệch thời điểm, sai lượng nước hay phối trộn chưa thử đều có thể gây hại. Không phun cây đang bị sâu bệnh, thiếu dinh dưỡng, thiếu nước.

• Bắp lớn nhanh hơn: thăm ruộng thường xuyên, thu khi bắp còn chặt, đừng để lá bắc bung.

• Nước pha tốt nhất pH khoảng 7, luôn dưới 8,5. Phun lúc mát, ẩm, lặng gió; mưa lớn trong 2 giờ sau phun thì phun lại. Muốn phối trộn, thử trong chai nhỏ trước rồi phun thử một góc ruộng.

Lưu ý an toàn

• Chỉ dùng chế phẩm GA3 được phép lưu hành; đọc kỹ nhãn, làm đúng liều, số lần, thời điểm của chính sản phẩm đó.

• Mặc áo dài tay, quần dài, găng không thấm nước, giày và tất; đeo thêm kính, khẩu trang khi cân bột. Rửa tay trước khi ăn uống.

• Thời gian cách ly và thời gian không vào ruộng: theo nhãn sản phẩm đang dùng. Nhãn ProGibb 40% tại Mỹ không yêu cầu cách ly trước thu hoạch, nhưng điều đó chỉ đúng với sản phẩm ấy.

• Bột GA3 90% rất đậm đặc, chỉ dành cho người phối trộn có cân chính xác.

Tóm lại

Với atiso gieo hạt trồng một năm hoặc trồng ở vùng ít lạnh, GA3 bù một phần nhu cầu lạnh, cho bắp sớm hơn vài tuần và thu tập trung hơn. Các thử nghiệm dùng 20–60 ppm, 1–3 lần, thường cách nhau 2 tuần, bắt đầu từ khoảng 4 tuần sau trồng; bắt đầu sớm thường tốt hơn. Đổi lại, bắp có thể nhẹ hơn, thuôn hơn, nên đừng tăng liều hay số lần quá mức và hãy thử vài luống trước.

Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: Khuyến nông Đại học California (Schrader), Growth regulator gives earlier harvest in artichokes, California Agriculture 1994 và HortScience 1992; Mauromicale và Ierna, Characteristics of heads of seed-grown globe artichoke, Agronomie 2000; Esteva và cộng sự, Acta Horticulturae 660 (2004); Halter và cộng sự, Acta Horticulturae 681 (2005); EPA Hoa Kỳ, nhãn ProGibb 40%.

Ảnh minh họa: Radiuk, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).