NAA tỉa thưa trái táo, lê: cửa sổ thời gian, nồng độ, rủi ro

Cây táo, lê thường đậu nhiều quả hơn mức cây nuôi nổi. Hệ quả quen thuộc là trái nhỏ, mã kém và năm sau cây ra hoa thưa. Tỉa thưa hóa học bằng NAA (axit 1-naphthaleneacetic, một auxin tổng hợp) là biện pháp được dùng nhiều ở vùng trồng táo, lê ôn đới. Bài này tóm tắt điều tài liệu khuyến nông đại học và nghiên cứu công bố nói về thời điểm, nồng độ và rủi ro. Đây là thông tin tham khảo, không thay cho nhãn sản phẩm.

NAA tỉa thưa theo cách nào

NAA không làm hoa hay trái héo ngay. Theo hướng dẫn của hệ thống khuyến nông New England (UMass), trái rụng chậm hơn cây không xử lý, thường trễ một đến hai tuần sau phun, nên phun xong chưa thấy kết quả là chuyện bình thường. Cline và Bakker (2026) lưu ý NAA không kích thích phân chia tế bào như 6-BA và có thể làm trái nhỏ hơn so với các chất tỉa thưa khác.

Tỉa thưa bằng NAA chủ yếu làm sau nở hoa. Phun lên hoa có thể giảm đậu quả nhưng ít người làm theo UMass, và bảng tỉa hoa của WSU chỉ liệt kê lưu huỳnh vôi, không có NAA.

Cửa sổ thời gian sau nở hoa

• Táo (UMass): hiệu quả nhất khi đường kính trái 7–12 mm.

• Táo (WSU): từ khi rụng cánh hoa đến 30 ngày sau nở rộ, tốt nhất khi trái 5–15 mm. Khi phối với carbaryl, WSU gợi ý trái 8–12 mm.

• Lê (WSU): 15–28 ngày sau nở rộ. UMass ghi 14–21 ngày và cảnh báo phun muộn có thể gây trái lùn.

• Thí nghiệm Honeycrisp (Ontario): phun lần đầu khi trái 8–10 mm.

Mốc đường kính trái đáng tin hơn mốc ngày, vì năm lạnh hay năm ấm làm cây chạy nhanh chậm khác nhau. Nhà vườn nên đo vài chục trái ở nhiều tán trước khi quyết định.

Nồng độ đã được thử nghiệm

• Táo Honeycrisp: 10 mg/L (tương đương 10 ppm), kèm chất bám dính 0,125%. Năm 2018, số trái trên 100 chùm hoa là 73,0 ở cây đối chứng và 33,9 ở cây phun NAA. Sản lượng giảm từ 26,4 xuống 19,0 kg/cây. Năm 2017 khác biệt về đậu quả chưa có ý nghĩa thống kê, cho thấy hiệu quả thay đổi theo vụ.

• Lê: UMass liệt kê mức 10 ppm cho các chế phẩm NAA. WSU ghi liều theo sản phẩm trên mỗi mẫu Anh, không quy ra ppm, và chỉ nêu Bartlett, Bosc, Comice cho các sản phẩm đã đăng ký ở Mỹ.

Cùng hoạt chất nhưng hàm lượng chế phẩm mỗi nơi một khác, nên liều thật phải tính theo nhãn đã đăng ký tại nơi sử dụng. Những con số trên là mốc tham chiếu từ thí nghiệm và hướng dẫn nước ngoài.

Thời tiết quyết định nhiều hơn người ta nghĩ

• UMass cho rằng nhiệt độ sau phun là yếu tố chi phối. Nếu nhiệt độ cứ dưới khoảng 18 °C (65 °F), nên chờ thêm hai ba ngày; trên khoảng 29 °C (85 °F) có thể tỉa quá mức.

• WSU ghi hiệu quả có thể giảm khi dưới 21 °C (70 °F), cần thận trọng khi trên 29 °C, nhất là trời âm u.

• Tác dụng của NAA tăng mạnh khi cây đang thiếu quang hợp (nhiều ngày râm mát, cây yếu). Lê nên phun lúc 21–24 °C, có chất bám dính.

Phối hợp với chất khác

WSU nhận định carbaryl cộng NAA hiệu quả hơn từng chất riêng lẻ, UMass thì ghi nhận NAA thường được phối carbaryl ở liều NAA thấp cho an toàn. Tuy nhiên thí nghiệm Honeycrisp năm 2018 cho thấy tổ hợp này có thể tỉa quá nặng: chỉ còn 10,8 trái trên 100 chùm hoa, sản lượng 7,6 kg/cây so với 26,4 kg ở đối chứng. Phối NAA với 6-BA được WSU nhắc đến, nhưng UMass không khuyến cáo trên Delicious và Fuji vì có thể sinh trái lùn.

Rủi ro cần tính trước

• Tỉa quá tay: theo Cline và Bakker, những công thức làm giảm tải quá nhiều không cho trái nặng hơn, chỉ mất sản lượng.

• Trái lùn: gặp khi nồng độ cao hoặc phun muộn; tác giả lo ngại nhiều trên Gala và Delicious, và không thấy trên Honeycrisp.

• Lá cong, gập: UMass ghi nhận ở một số giống khi dùng quá liều.

• Giống khó tỉa: Fuji, Golden Delicious, Cameo thường cần mạnh tay hơn Gala hay Honeycrisp theo WSU, nhưng độ nhạy cụ thể mỗi giống một khác.

• Ra hoa năm sau: trong thí nghiệm Honeycrisp, tỷ lệ chùm có hoa vụ kế tiếp là 9,7% ở cây không tỉa, 27,7% ở cây phun NAA, 60,1% ở cây phun carbaryl cộng NAA. Số liệu này gắn với việc giảm tải quả; bài không tách riêng được tác động của chính NAA.

Lưu ý an toàn

Đọc kỹ nhãn, mang đồ bảo hộ khi pha và phun, tuân thủ thời gian cách ly theo nhãn. Nhà vườn nên thử trên vài cây trước, ghi lại ngày phun, mốc kích thước trái và nhiệt độ ba ngày sau phun để rút kinh nghiệm cho vụ sau. Nhà vườn cần tìm hiểu nguyên liệu auxin có thể xem Auxin Alpha NAA 99% hoặc dạng muối tan nước Na-NAA 98%, rồi đối chiếu nhãn trước khi pha.

Tóm lại

NAA tỉa thưa táo, lê hiệu quả khi trúng mốc trái 5–15 mm (táo) hoặc 14–28 ngày sau nở rộ (lê), gặp thời tiết ấm vừa phải và dùng liều thận trọng quanh 10 mg/L như các thí nghiệm. Sai mốc, gặp nắng nóng âm u hoặc phối quá nặng đều dễ tỉa quá tay. Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.

Tài liệu tham khảo: UMass Amherst, New England Tree Fruit Management Guide (Apple Fruit Thinning; Fruit thinning, branching and stop-drop of pears); Washington State University, Tree Fruit Decision Aid System (Apple chemical thinning; Pear chemical thinning); Cline JA, Bakker CJ (2026), Frontiers in Plant Science 17:1788111.

Ảnh minh họa: Natalka Ukraine, Wikimedia Commons (CC BY 4.0).