NAA ức chế chồi vượt, chồi gốc sau cắt tỉa: cách dùng, rủi ro
Vì sao cắt tỉa xong cây bật chùm chồi vượt, NAA bôi vết cắt hoạt động thế nào, cách dùng theo khuyến nông nước ngoài và rủi ro rụng trái, biến dạng lá.
Sau đợt cắt tỉa mạnh, nhiều vườn gặp cảnh hàng loạt chồi vượt mọc thẳng đứng từ cành lớn và chồi gốc (tược) trồi lên quanh gốc. Chồi hút dinh dưỡng, che sáng tán và tốn công tỉa lại. Ở các vùng trồng táo, lê, ô liu tại Mỹ, người trồng đã dùng một auxin tổng hợp quen thuộc là NAA (axit naphthaleneacetic) để hạn chế những chồi này mọc lại tại vết cắt. Dưới đây là cơ chế, cách dùng và rủi ro.
Vì sao cắt tỉa xong chồi lại bật mạnh?
Ngọn cành sản sinh auxin và chuyển auxin xuống phía dưới. Dòng auxin này giữ các mắt ngủ bên dưới ở trạng thái "ngủ", hiện tượng gọi là ưu thế ngọn. Các tổng quan về sinh lý thực vật mô tả cytokinin đi lên từ rễ có tác dụng ngược lại: kích các mắt ngủ bật chồi. Hai nhóm hoóc-môn cân bằng nhau thì cành phát triển có trật tự.
Khi cưa một cành lớn hay chặt đầu cành, nguồn auxin từ ngọn bị mất đột ngột. Cán cân nghiêng hẳn về cytokinin, các mắt ngủ quanh vết cắt đồng loạt thức dậy và mọc thành chùm chồi vượt. Cây càng khỏe, bón đạm càng nhiều thì chồi vượt càng dày.
NAA hoạt động thế nào khi bôi lên vết cắt?
Ý tưởng rất đơn giản: bù lại lượng auxin đã mất ngay tại vị trí cắt. NAA bền hơn IAA tự nhiên, không bị cây phân giải nhanh, nên khi thấm vào mô quanh vết cắt nó tiếp tục "giả làm ngọn cành", giữ các mắt ngủ không bật. Hồ sơ đánh giá đăng ký lại của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) về NAA ghi nhận nhóm hoạt chất này được đăng ký cho nhiều mục đích: tỉa thưa trái, chống rụng trái trước thu hoạch, kích rễ cành giâm và ức chế chồi mọc lại sau cắt tỉa trên cây ăn trái và cây cảnh.
Các sản phẩm ức chế chồi bán tại Mỹ thường dùng dạng ester etyl của NAA, pha sẵn trong chế phẩm có độ bám để bôi hoặc phun trực tiếp. Dạng bào chế và nồng độ này khác hẳn NAA dùng kích rễ, chống rụng trái.
Cách dùng theo tài liệu khuyến nông
Bôi lên vết cắt tỉa
Bôi ngay sau khi cắt tỉa, khi mắt ngủ quanh vết cắt chưa bật. Hướng dẫn của Đại học Penn State và Đại học Washington State cho cây táo, lê đều nhấn mạnh xử lý trước khi chồi mới xuất hiện; chồi đã mọc dài thì hiệu quả kém hơn nhiều.
Bôi kín bề mặt vết cắt và một vòng vỏ sát mép vết cắt, vì mắt ngủ thường nằm ở vùng mô này.
Nồng độ và cách pha làm đúng theo nhãn của chế phẩm đã đăng ký. Các tài liệu khuyến nông nêu trên không đưa ra một nồng độ chung cho việc tự pha từ nguyên liệu NAA, nên nhà vườn không nên tự suy ra liều từ các ứng dụng khác như tỉa thưa trái.
Phun lên chồi gốc
Phun khi chồi gốc còn non, ngắn và mềm. Chồi đã hóa gỗ gần như không còn phản ứng với NAA.
Phun thấp, có chắn, để thuốc chỉ dính vào chồi gốc và vùng gốc, không bay lên tán lá và trái.
Chồi thoát được vẫn cần cắt bỏ bằng tay.
Rủi ro cần biết trước khi dùng
NAA là auxin mạnh, dùng sai chỗ, sai lúc sẽ gây hại:
Rụng trái non. NAA là hoạt chất dùng để tỉa thưa trái táo, lê. Thuốc ức chế chồi bay lên tán vào giai đoạn sau đậu trái có thể làm rụng trái ngoài ý muốn.
Biến dạng lá và chồi. Lá non dính auxin liều cao có thể xoăn, cong cuống, mép lá dày lên giống triệu chứng ngộ độc thuốc cỏ nhóm auxin.
Cây non, cây yếu nhạy cảm hơn. Không nên dùng cho cây mới trồng hoặc cây đang suy.
Mỗi loài phản ứng khác nhau. Kết quả trên táo, lê, ô liu vùng ôn đới không tự động đúng cho xoài, nhãn, sầu riêng; nghiên cứu công bố cho các cây này còn ít.
Muốn thử trên cây nhiệt đới, hãy làm trên vài cành, vài cây trước và theo dõi vài tuần.
NAA không thay được kỹ thuật cắt tỉa
Các tài liệu nêu trên coi NAA là công cụ hỗ trợ. Tỉa thưa tại điểm phân nhánh thay vì chặt đầu cành, chia việc tỉa mạnh ra nhiều năm và không bón thừa đạm sau đợt tỉa lớn vẫn là cách giảm chồi vượt hiệu quả nhất.
Nhà vườn đang dùng NAA cho các mục đích khác có thể tham khảo nguyên liệu Auxin Alpha NAA 99% hoặc dạng muối tan nước Na-NAA 98%; riêng mục đích ức chế chồi vượt, cần chế phẩm và nồng độ theo hướng dẫn kỹ thuật cụ thể, không dùng liều kích rễ hay chống rụng trái.
Lưu ý an toàn
Đọc kỹ nhãn trước khi dùng: cây được đăng ký, nồng độ, số lần xử lý và thời gian cách ly trước thu hoạch theo nhãn.
Mang găng tay, kính bảo hộ và khẩu trang khi cân nguyên liệu dạng bột và khi pha; NAA có thể gây kích ứng mắt mạnh.
Không phun khi có gió; tránh để thuốc dính sang tán lá, trái non hoặc cây trồng xen nhạy cảm như cà chua, đậu, dưa.
Bảo quản kín, nơi khô mát, xa tầm tay trẻ em và xa thực phẩm.
Tóm lại
Chồi vượt và chồi gốc bùng lên sau cắt tỉa là hệ quả của việc mất nguồn auxin từ ngọn. NAA bôi hoặc phun đúng lúc, đúng chỗ bù lại phần auxin đó và hạn chế chồi mọc lại, nhưng dễ gây rụng trái, biến dạng lá nếu dính lên tán. Dùng chế phẩm và liều theo nhãn, kết hợp tỉa đúng kỹ thuật, và thử nhỏ trước khi áp dụng cả vườn.
Cần tư vấn chọn chất điều hòa sinh trưởng phù hợp, nhà vườn liên hệ CVGreen qua số tư vấn trên website.
Tài liệu tham khảo: U.S. EPA – Reregistration Eligibility Decision for Naphthaleneacetic Acid (NAA); Penn State Extension – Penn State Tree Fruit Production Guide, phần Plant Growth Regulators; Washington State University – Crop Protection Guide for Tree Fruits in Washington, phần chất điều hòa sinh trưởng; Cline M.G. – Apical dominance, The Botanical Review.
Ảnh minh họa: MikeyMoose, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).
CVGreen NAA auxin chất điều hòa sinh trưởng chồi gốc chồi vượt cắt tỉa cây ăn trái naphthaleneacetic acid ưu thế ngọn ức chế chồi