Cà phê bung bông sớm: cách điều chỉnh sinh lý và hormone để giữ bông chính

Sau thu hoạch, cây cà phê cần một khoảng thời gian “chuyển pha” từ nuôi trái sang làm bông. Tuy nhiên, nếu gặp mưa trái mùa hoặc mưa rải rác không đúng thời điểm, nhiều vườn cà phê sẽ xuất hiện hiện tượng bung bông sớm, bông không đều, dễ hư và rụng trái về sau.

Thực tế cho thấy, nguyên nhân không chỉ do nước mà chủ yếu nằm ở sự mất cân bằng sinh lý và hormone trong cây. Nếu hiểu đúng và điều chỉnh đúng giai đoạn, bà con hoàn toàn có thể giữ được lớp bông chính, hạn chế thiệt hại.

1. Vì sao mưa sau thu hoạch dễ làm cà phê bung bông sớm

Ngay sau thu hoạch, cây cà phê bước vào giai đoạn nhạy cảm:

• bộ rễ và lá đã tiêu hao nhiều dinh dưỡng

• cây bắt đầu tích lũy lại để chuẩn bị phân hóa mầm hoa

• sinh trưởng ngọn đang chậm dần

Khi gặp mưa bất ngờ:

• độ ẩm đất tăng nhanh

• cây “hiểu nhầm” là điều kiện thuận lợi cho sinh trưởng

• hormone sinh trưởng tăng lên cục bộ

Kết quả là:

• một số vị trí bật bông sớm

• bông non, tuổi bông chưa đủ

• bông ra trước – sau không đều, rất khó quản lý

2. Nhìn bông để quyết định xử lý hay bỏ qua

Bà con cần đi vườn và quan sát kỹ tỷ lệ bông cương trắng trên tổng số nách cành.

Trường hợp bông bung nhiều (khoảng 50–70% trở lên)

Khi phần lớn bông đã cương to, trắng rõ:

• cây đã chuyển mạnh sang pha sinh thực

• lớp bông này có khả năng trở thành bông chính

Lúc này:

• không nên kích thêm bất kỳ hormone nào

• cần giữ nước ổn định nếu muốn lấy lớp bông này

• tránh các tác động mạnh làm rối sinh lý cây

Trường hợp bông bung ít (khoảng 5–10%)

Nếu bông chỉ xuất hiện lác đác:

• đây thường là bông kích ứng do mưa

• không phải lớp bông chủ lực

Hướng xử lý:

• để bông nở tự nhiên, đậu được thì nuôi, không đậu thì bỏ

• tập trung điều chỉnh sinh lý để chờ lớp bông sau, thường là lớp bông chính của vụ

3. Hiểu vai trò từng loại hormone trên cây cà phê

GA3 (Gibberellic Acid)

GA3 có tác dụng kích thích sinh trưởng, kéo dài tế bào, làm cây tiếp tục đi ngọn.

Nếu dùng GA3 sai thời điểm:

• cây đi đọt mạnh

• bông ra sớm, nhỏ, dễ hư

• làm lệch lứa bông

Khuyến cáo cho nông dân:

• không sử dụng GA3 trong giai đoạn sau thu hoạch và làm bông

• tránh các sản phẩm có tính kích sinh trưởng mạnh khi đang siết nước

Auxin (IBA, NAA)

Auxin giúp kích rễ và duy trì ưu thế ngọn.

Ứng dụng phù hợp:

• dùng cho vườn suy, cây yếu sau thu hoạch

• giúp phục hồi bộ rễ và sinh khối

Nồng độ tham khảo:

• IBA hoặc NAA: 10–20 ppm

• phun hoặc tưới nhẹ, 1 lần

Không nên dùng auxin khi:

• cây đã sung khỏe

• đang chuẩn bị siết nước làm bông

Cytokinin

Cytokinin giúp phân chia tế bào, duy trì hoạt động lá và mô non.

Ứng dụng:

• hỗ trợ hồi xanh cho vườn suy

• dùng sớm sau thu hoạch

Nồng độ tham khảo:

• 5–10 ppm

• không dùng khi cây đã bước vào giai đoạn làm bông

ABA (Abscisic Acid)

ABA là hormone nội sinh tăng cao khi cây gặp khô hạn nhẹ.

Vai trò của ABA:

• ức chế sinh trưởng ngọn

• thúc cây chuyển sang phân hóa mầm hoa

Lưu ý:

• ABA thường không bổ sung trực tiếp

• được kích hoạt thông qua siết nước hợp lý và hạn chế đạm

CCC (Chlormequat Chloride)

CCC là chất điều hòa sinh trưởng có tác dụng ức chế GA3, giúp cây:

• hạn chế vươn ngọn

• ổn định mầm hoa

• kéo các lớp bông ra đồng đều hơn

Nồng độ tham khảo cho cà phê:

• 500–800 ppm

• phun 1 lần duy nhất

Chỉ sử dụng CCC khi:

• cây khỏe, lá dày, không suy

• bộ rễ tốt

• đã qua giai đoạn hồi phục sau thu hoạch

Không dùng CCC cho:

• vườn suy

• cây thiếu dinh dưỡng

• cây đang stress do hạn, bệnh

4. Quy trình sử dụng hormone theo từng giai đoạn sau thu hoạch

Giai đoạn 1: ngay sau thu hoạch

Mục tiêu: phục hồi cây.

• vườn suy: có thể dùng auxin + cytokinin liều thấp

• vườn khỏe: không cần dùng hormone, để cây tự cân bằng

Giai đoạn 2: chuẩn bị phân hóa mầm hoa

Mục tiêu: chuyển sinh trưởng sang sinh thực.

• dừng hoàn toàn GA3

• hạn chế đạm

• quản lý nước để ABA nội sinh tăng dần

Giai đoạn 3: kéo bông đồng đều (nếu cần)

Mục tiêu: hạn chế lệch lứa bông.

• chỉ áp dụng cho vườn khỏe

• dùng CCC liều thấp, 1 lần

• kết hợp dinh dưỡng lân – kali cao

Giai đoạn 4: bông trổ – nuôi trái non

Mục tiêu: hạn chế rụng trái sinh lý.

• không dùng GA3

• có thể dùng auxin + cytokinin rất thấp (5–10 ppm)

• kết hợp canxi, bo để giữ trái

5. Vì sao không nên bón lân nung chảy để kích bông ngay sau thu hoạch

Lân nung chảy:

• tan chậm

• phụ thuộc nhiều vào hoạt động rễ và độ ẩm đất

Sau thu hoạch:

• đất thường khô

• rễ hoạt động yếu

• cây cần chuyển pha nhanh

Vì vậy:

• bón lân nung chảy lúc này không đáp ứng kịp nhu cầu sinh lý

• dễ gây hiểu nhầm là “bón lân mà bông không lên”

Lân nung chảy phù hợp hơn cho:

• cải tạo đất

• phục hồi rễ

• bón khi đất đủ ẩm, rễ hoạt động tốt

Kết luận

Mưa sau thu hoạch làm cà phê bung bông sớm là vấn đề sinh lý, không đơn thuần là vấn đề nước. Muốn xử lý hiệu quả, bà con cần:

• quan sát đúng tình trạng bông

• điều chỉnh sinh lý cây theo từng giai đoạn

• sử dụng hormone đúng loại, đúng thời điểm, đúng nồng độ

Làm đúng sẽ giúp giữ được lớp bông chính, bông ra đều, trái đậu tốt và hạn chế rụng trái về sau.